डिजिटल अर्काईव्ह (2008 - 2021)

महत्त्वाचे म्हणजे हे सारे चिंतन सहज-सोप्या, प्रवाही भाषेत दीड-दोन पानांत संपते. ज्याच्याजवळ सांगण्यासारखे काही नसते ते शब्दांचा फाफट पसारा किंवा उधळण करतात का? यातील बहुतेक नव्हे, तर तीन-चार लेख सोडून सारेच लेख असे मजेत गप्पा मारत दीड-दोन पानांत संपतात. वानगीदाखल आणखी एक लेख पाहू या. लेखाचे नाव ‘दूधवाला, कचरेवाला, पेपरवाला’ आपल्या घरी दररोज सकाळी न चुकता येणारी सामान्य, नगण्य दुर्लक्षित माणसे. सकाळी दुधाचा चहा व बरोबर वाचायला पेपर नसेल, तर आपला दिवस खऱ्या अर्थाने सुरू होणार नाही. अत्यल्प पगार, अनेक अडचणी- पण ही माणसे एकही खाडा न करता काम का करतात? ही कर्तव्यनिष्ठा, बांधिलकी, सवय की अगतिकता? की हे आहेत या देशातील आपण पुसून टाकलेले संस्कार आणि रचना? ही अशी वैचारिक चर्चा करत असतानाच लेखक आपल्या लक्षात आणून देतो, या देशात ऱ्हासपर्व अजून सुरू झालेले नाही.

हलकेफुलके पण नुसताच टाइमपास नव्हे, वैचारिक पण वाचकांना वाचतानाच डुलकी आणणारे नव्हे. निबंधात जसा नुसता निबंध, लघुनिबंध, ललित निबंध- असा प्रवास झालाय त्याप्रमाणे हे आहे ललित चिंतन. भानू काळे हे मराठीतील आजचे आघाडीचे लेखक. पण ‘अंतर्नाद’चे मराठी साहित्यातील योगदान एवढे मोठे आहे की, आपण त्यांना ‘अंतर्नाद’चे संपादक किंवा सर्वेसर्वा म्हणून ओळखून, त्यांनी समर्थपणे हाताळलेले विविध साहित्यप्रकार विसरून जातो. पण या पुस्तकाबाबत तसे करता येणार नाही. हे आहे ‘ललित चिंतन’. मराठी साहित्यातील एक नवा हवाहवासा वाटणारा प्रवाह.

आजकाल होते काय, की एखादी व्यक्ती, तिचे हटके वागणे, एखादी अघटित घटना यांमुळे आपण काही क्षण अस्वस्थ किंवा पुलकित होतो. नंतर त्या व्यक्ती, त्या घटना आपल्या मनातून नकळत हद्दपार करून आपली रुळलेली आणि मळलेली पाऊलवाट पुन्हा चालायला लागतो. मात्र अशा वेळी लेखक अस्वस्थ होऊन आपल्या चिंतनात मग्न होतो. ‘वेद झाला वेदनेचा’ असे काही होते. साध्या, सोप्या, सरळ प्रवाही भाषेत लेखकाचे चिंतन आपल्यासमोर येते आणि हे पुस्तक वाचले तर या अशा वेळी ‘काढुनिया डोळ्यांवरचा चश्मा, स्वत:स आपण पुन्हा पाहावे’ हे आपल्या लक्षात येते.

या पुस्तकात आहेत अशा चव्वेचाळीस छोट्या-मोठ्या घटना आणि व्यक्ती. आज आपण ‘ग्लोबल व्हिलेज’मध्ये आहोत. सारे जग एकमेकांत गुंतलेले एक छोटे खेडे बनलंय. त्यामुळे व्यक्ती आणि घटना निवडताना खेडेगाव, शहर, देश, परदेश असा आपपर भाव नाही. छोट्या घटनेत मोठा आशय लपलेला असतो आणि फार मोठ्या घटना, आंदोलने, संघटना यांचे पाय शेवटी मातीचेच असतात. हे सारे हसतखेळत, सहजपणे समजावून देत प्रत्येक प्रकरण पुढे जाते. प्रत्येक प्रकरण वाचल्यावर आपण अस्वस्थ होऊन विचार करतो. नकळत अधिक समंजस होतो.

प्रत्येक प्रकरण महत्त्वाचे आहे, पण मला अधिक अस्वस्थ करणारी सात प्रकरणे आहेत. वाचनसंस्कृती आणि शहामृग, विनी मंडेला - शमू न शकलेली आग, गोरी गोरी पान, खार आणि हनुमान, मुनाफची बिर्याणी, चंदूभाईची फिलॉसॉफी, मोबाइल आणि लेखणी, अर्थात ही माझी पहिली निवड आहे. प्रत्येकाची वेगळी असणार. मात्र प्रत्येक प्रकरणाचं शीर्षक हे असे वाचकांच्या मनात कुतूहल निर्माण करणारे आहे. त्यामुळे नकळत आपण पुढील मजकूर वाचायला सुरुवात करतो. चिंतन किती वेगळे आहे, हे लक्षात यावे म्हणून आपण यातील कोणताही लेख विचारात घेऊ शकतो. ‘हा अप्रामाणिकपणा येतो कुठून?’ हा लेख एका मामुली नगण्य घटनेवर आहे. 12 मे 2017 रोजी लोकसत्तेत- खरं तर सगळ्या मराठी वृत्तपत्रांत एक चटपटीत बातमी आली. रत्नागिरी येथील एका शेतकऱ्याने आपले आंबे पिकअप जीपमधून नाशिकला पाठवले. वाटेत आळेफाट्यावर एका महाविद्यालयासमोर जीप उलटली. आंब्याच्या पेट्या रस्त्यावर फेकल्या गेल्या. चालक आणि त्याचा साहाय्यक जखमी होऊन रस्त्यावर पडले. त्यांना दवाखान्यात नेण्यात दिरंगाई झाली. हा आज आपल्या व्यवस्थेचाच एक भाग झालाय आणि आपण तो कुरबूर न करता नकळत स्वीकारलाय. पण हे भयपर्व येथे संपत नाही. भोवतालची माणसे गर्दी करून तिथे आली. त्यांनी आपापसांत धक्काबुक्की करून सारे आंबे पळवले. खरं तर ही बातमी वाचल्यावर काही जणांना हसू येते. काही जण अस्वस्थ होतात. मात्र ‘काढूनी चश्मा डोळ्यांवरचा, स्वत:स आपण पुन्हा पाहावे’, असे काही आपल्याला वाटत नाही; लेखक ते करतो.

आपल्या लहानपणी 50-60 वर्षांपूर्वीही असेच होते, हे लेखकाला आठवले. गोदीतील सामान पोत्याला हूक लावून लंपास करणे हा व्यवहार होता, हे आठवते आणि मग लेखक लिहितो, ‘‘याचा अर्थ आपण यापूर्वीही अप्रमाणिक होतो आणि आजही आहोत, असा करायचा काय? हा अप्रामाणिकपणा येतो कुठून?’’ जपानमध्ये अशा वेळी याच्या नेमके उलट घडते, याची काही उदाहरणे देऊन लेखक चिंतनात मग्न होतो. तो लिहितो, ‘‘हा अप्रामाणिकपणा कुठून येतो? पिढ्यान्‌पिढ्यांच्या दारिद्र्यातून निर्माण झालेली ही मानसिकता असेल काय? यामागे भौगोलिक- ऐतिहासिक कारणे असतील का? का तो आपल्या रक्तातच आहे? त्याला काही जनुकीय किंवा वांशिक कारणे असतील का?’’

...आणि त्यानंतर लेखक उत्तराच्या शोधात पुढे जातो. तो लिहितो, ‘‘गुणार म्युरडाल (Gunnar Myrddal) या नोबेल पुरस्कारप्राप्त स्वीडिश अर्थतज्ज्ञाने 1968 मध्ये 'Asian Dramma - an enquiry into the proverty of nations' हा मुख्यत: भारतातील दारिद्र्याचे विश्लेषण करणारा त्रिखंडी ग्रंथ लिहिला आहे. त्यात त्याने काही महत्त्वाचे निष्कर्ष काढले आहेत. भारतीय समाजाचे अद्याप समानीकरण झालेले नाही, त्या समाजाचे वर्तुळ अजूनही व्यक्ती आणि कुटुंब यांच्यापुरतेच सीमित आहे, असाही एक निष्कर्ष त्याने काढला आहे. सामाजिक मालकीचा वस्तू वा यंत्रणा वा अस्थापना यांच्याविषयीची दिसून येणारी कमालीची अनास्था यातूनच येत असेल का? समाजाच्या किंवा समाजातील इतरांच्या मालकीचा पैसा स्वत:कडे वळवण्यामागे, म्हणजे भ्रष्टाचारामागची मानसिकता यातून येत असेल का?’’- मात्र लेखक येथेच थांबत नाही. तो अस्वस्थ होऊन एक प्रश्न विचारतो, ‘‘साहित्यातून मनोरंजन जरी होत असले, तरी अंतिमत: साहित्यातून सांस्कृतिक समृद्धी साधली जावी असे म्हणतात, हे जर खरे असेल, तर आपण साहित्यिक काय करतोय?’’

महत्त्वाचे म्हणजे हे सारे चिंतन सहज-सोप्या, प्रवाही भाषेत दीड-दोन पानांत संपते. ज्याच्याजवळ सांगण्यासारखे काही नसते ते शब्दांचा फाफट पसारा किंवा उधळण करतात का? यातील बहुतेक नव्हे, तर तीन-चार लेख सोडून सारेच लेख असे मजेत गप्पा मारत दीड-दोन पानांत संपतात. त्यामुळे आपण विचारात पडतो आणि वाचतही जातो. वानगीदाखल आणखी एक लेख पाहू या. लेखाचे नाव ‘दूधवाला, कचरेवाला, पेपरवाला’ आपल्या घरी दररोज सकाळी न चुकता येणारी सामान्य, नगण्य दुर्लक्षित माणसे. मात्र सकाळी दुधाचा चहा आणि बरोबर वाचायला पेपर नसेल, तर आपला दिवस खऱ्या अर्थाने सुरू होणार नाही. अत्यल्प पगार, अनेक अडचणी- पण ही माणसे एकही खाडा न करता काम का करतात? ही कर्तव्यनिष्ठा, बांधिलकी, सवय की अगतिकता? की हे आहेत या देशातील आपण पुसून टाकलेले संस्कार आणि रचना? ही अशी वैचारिक चर्चा हसत-खेळत करत असतानाच लेखक आपल्या लक्षात आणून देतो, या देशात ऱ्हासपर्व अजून सुरू झालेले नाही. ‘ब्रेड आणि सर्कस’ हा आपल्या डोळ्यांत अंजन घालणारा लेख. ‘‘लोकांना खूश करण्यासाठी फक्त ब्रेड आणि सर्कस यांची गरज असते,’’ असे दोन हजार वर्षांपूर्वी कोणीतरी रोमन सम्राट म्हणाला होता. नंतरच्या दोन हजार वर्षांत माणसांच्यात फारसा बदल झालेला नाही, हे आपल्या लक्षात आणून देणारा.

या अशा छोट्या-छोट्या लेखांबरोबरच तीन-चार मोठे लेख आहेत. मोठे म्हणजे सात-आठ पानांचे! त्यातील दोन मला अधिक महत्त्वाचे वाटतात. एक- ‘विनी मंडेला - शमू न शकणारी आग’ आणि दुसरा- ‘हर हर नर्मदे’. नेल्सन मंडेला यांचे अलौकिक मोठेपण कुणीच नाकारू शकणार नाही. महात्मा गांधींबरोबर त्यांचे नाव जगभर आदराने घेतले जाते. बराक ओबामा यांनी या दोघांना आपले प्रेरणास्थान मानले आहे. मात्र आपले सर्वस्व उधळून विलक्षण ताकदीने, हिमतीने आणि जिवाच्या कराराने त्यांना साथ देणाऱ्या विनी मंडेला यांना इतिहासाने खलनायक ठरवले आहे. अकरा वर्षांच्या संसारानंतर घटस्फोट घेऊन एकाकी जीवन जगणाऱ्या नेल्सन मंडेला यांच्या आयुष्यात त्यांच्याहून सतरा वर्षांनी लहान असलेली विनी आली. त्या कृष्णवर्णीय, पण फार श्रीमंत घराण्यातील होत्या. त्या सुंदर आणि पदवीधर होत्या. त्या नेल्सन यांच्याबरोबर लढ्यात उतरल्या. त्यांनी लग्न केले. त्यांना दोन मुले झाली. नेल्सन मंडेला यांना अटक झाली, त्या वेळी त्या फक्त चोवीस वर्षे वयाच्या होत्या. नेल्सन मंडेला सत्तावीस वर्षे तुरुंगात होते. सत्तावीस वर्षे विनी यांनी जवळजवळ एकहाती ही चळवळ आणि मंडेलांचे नाव जगभर जागते ठेवले. मात्र तुरुंगातून परत आल्यावर नेल्सन यांनी त्यांना घटस्फोट दिला. त्यांच्याहून सत्तावीस वर्षांनी लहान असलेल्या विधवेशी लग्न केले. नेल्सन मंडेला यांना तुरुंगात टाकणाऱ्या क्लार्कबरोबर त्यांनी शांततेचा पुरस्कार स्वीकारला. विनीला मात्र आतंकवादी, हिंसाचारी ठरवून तुरुंगात डांबण्यात आले. नेल्सन आणि विनी या दोन्ही व्यक्ती तुमच्या-माझ्यापेक्षा अनेक पटींनी मोठ्या आहेत. पण मानवी भावना, परस्पर संबंध या सर्वांत ‘मानवाचे अंती गोत्र एक’ असे काही आहे का, हे लेखक अनेक घटना व संदर्भ देऊन समजावून देतो. लेख वाचल्यावर ‘माणूस नावाचा अनाकलनीय प्राणी’ हे लक्षात येऊन आपण खूप काळ अस्वस्थ होतो.

असाच दुसरा लेख आहे ‘हर हर नर्मदे’. माणसांप्रमाणेच माणसांनी सारे आयुष्य उधळून जिवाच्या कराराने भोवतालच्या माणसांचे, समाजाचे भले व्हावे, म्हणून उभारलेल्या चळवळींचे प्राक्तनही आपल्या दृष्टीने असेच अनाकलनीय आहे, ही गोष्ट हा लेख आपणांला समजावून देतो. मेधा पाटकर यांची जिवाच्या कराराने व अतिशय कल्पकतेने देशाच्या नव्हे, तर जागतिक पातळीवर नेलेले ‘नर्मदा बचाओ आंदोलन’ आपणांला माहीत आहे. बाबा आमटेंसारखी अनेक असामान्य कर्तृत्वाची माणसे त्यात सामील झाली. मात्र तेवढ्याच ताकदीच्या माणसाने धरणाच्या बाजूने गुजरातमध्ये चळवळ उभारली होती. तीपण जिवाच्या कराराने. हा दुसरा माणूस गुजराती नव्हता, तर मराठी माणूस होता. चळवळ व आंदोलने यांच्या क्षेत्रांत केवढ्या अशक्य कोटीतील घटना अचानकपणे घडतात, याचे दर्शन या लेखात होते. खरं तर शरद जोशी ‘शेतीमालाला रास्त भाव’ या एककलमी कार्यक्रमात गुंतलेले. महाराष्ट्र आणि थोडेफार कर्नाटक व पंजाब हा भाग त्यांच्या चळवळीचा असावा. पण 1999 मध्ये शरद जोशींना हृदयविकाराचा झटका आला. त्यांना महाराष्ट्रात शेतकरी विश्रांती घ्यावयास देणार नाहीत, म्हणून पूर्णपणे गांधीवादी असलेले पिता-पुत्र गुणवंतभाई व परिमलभाई यांनी विश्रांतीसाठी गुजरातमध्ये घेऊन गेले. दोघेही ‘नर्मदा बचाव आंदोलना’च्या बाजूचे. मात्र भारतातील शेतकऱ्यांचे भले करावयाचे असेल, तर केवळ हे धरण पुरे करून चालणार नाही, तर त्याची उंची वाढवावी लागेल, म्हणून सांगत प्रकृतीची तमा न बाळगता शरद जोशींनी तिथे आंदोलन सुरू केले. गुजरात सरकारने त्यांच्या आंदोलनाला विरोध केला. मात्र स्वत:च्या प्रकृतीची काळजी न करता शरद जोशी खेड्यापाड्यांत हिंडले. शेतकरी संघटित केले. तुरुंगवासाची तमा बाळगली नाही. महत्त्वाचे म्हणजे गुणवंतभाई आणि परिमलभाई धरणाच्या बाजूने झाले. मेधा पाटकर यांच्या जवळच्या सहकारी दर्शनी भट शरद जोशींबरोबर त्यांच्या बाजूने आंदोलनात उतरल्या. मेधा पाटकर उपोषणाला बसल्या, तर त्या उपोषणाला विरोध म्हणून उपोषणाला बसत! मेधा पाटकर यांनी धरण होऊ नये, म्हणून जलसमाधी घेतली, तर ‘‘ते पाणी शुद्ध व्हावे आणि धरण व्हावे म्हणून मी त्यानंतर जलसमाधी घेणार’’, म्हणून सांगत गुजरातमध्ये हिंडल्या!

मानवी जीवन, आंदोलने, चळवळी यांतील

कंगोरे असे सहजपणे सांगत हे पुस्तक पुढे जाते. त्यामुळे पुस्तकात नव्या सुभाषितांची रेलचेल आहे. उदाहरणार्थ-

1) विचारांच्या विश्वात आजच्या माध्यमांना जराही रुची नाही. बातमी हीसुद्धा आज एक करमणूक बनली आहे! 2) All the darkness in the world cannot extinguish the small flame of truth - जगातील सगळा काळोख सत्याची एक छोटी ज्योत विझवू शकत नाही. 3) आजकालच्या आंदोनालनांमधील नैतिकतेचे व निष्ठेचे स्खलन हे मुळात आपल्या एकूण समाजातील स्खलनाचे प्रतिबिंब आहे. 4) समाजपरिवर्तन तुमचा सुट्टीचा वेळ मागत नाही, ते तुमचे आयुष्य मागते. 5) कोटीच्या कोटी उड्डाणे घेणारा, सबंध द्रोणागिरी पर्वत एक तळहातावर पेलणारा हनुमान हा महत्त्वाचा खराच- पण छोट्याशा खारोटीशिवाय रामायण पुरे होत नाही. 6) अनेकदा चांगल्या वागण्यातही आपला अहंकार दडलेला असतो. आपल्या चांगुलपणानेही समोरचा चांगला माणूस कधी कधी दुखावला जाऊ शकतो. 7) जीवनात पूर्णविरामापेक्षा प्रश्नचिन्हे अधिक असतात. 8) यशापेक्षा अपयशातून व उत्तरांपेक्षा प्रश्नांतून मानवी जीवन समृद्ध होते. 9) निबर मने आणि गोठलेलया भावना हे आपले वास्तव आहे. 10) देवालयाच्या खूप जवळ राहणाऱ्यांची श्रद्धा लवकर नाहीशी होते, पण हे त्यांना सांगता येत नाही.

अशी नवी सुभाषिते पानापानांवर विखुरलीत. मात्र अधिक महत्त्वाचे आहे, ते पुस्तकातील प्रत्येक प्रकरणातील हटके चिंतन. त्यातील काही उदाहरणे लक्षात घेऊ या.

1) पंढरपूरबद्दल आपली मते काहीही असोत, आपल्याला हे सर्व आवडो वा न आवडो; एक गोष्ट मात्र नक्की- इथे भले-बुरे जे काही आहे, तेच शेवटी भारताचे वास्तव रूप आहे. हाच आपला देश आहे, हेच आपले आहे. एखाद्या माणसाला आपले मानले की, त्याच्या सर्व गुणदोषांसकट त्याला स्वीकारावे लागते. समाजाचे आणि देशाचेही तसेच असावे. 2) अर्थात उद्या याच्याबद्दल काय सांगतील याची खात्री कोणीच देऊ शकणार नाही. कारण जे प्रत्यक्षात घडले, तो केवळ भूतकाळ असतो आणि जे लिहिले गेेले, त्यालाच फक्त इतिहास म्हणतात. शंभर वर्षांनी लिहिल्या जाणाऱ्या इतिहासात काय लिहिलेले असेल, कोणी सांगावे! देैवगती मोठी विचित्र असते. 3) वृद्धाश्रमात काम करणारा एक परिचित मुलगा सांगत होता, ‘‘हे म्हातारे पक्के स्वार्थी असतात आणि जेवढे जास्त श्रीमंत तेवढे जास्त कंजूष! एक दमडीसुद्धा मरताना आमच्यासाठी सोडत नाहीत. आमच्यातले बारीक-सारीक दोष काढत बसणार. जसे काही त्यांच्यामध्ये काही दोषच नसतात आणि ज्यांच्यामुळे त्यांना इथे यावयास लागले, त्या निष्ठुर आणि स्वार्थी मुलांसाठी शेवटी सगळी प्रॉपर्टी देऊन टाकणार!’’ स्वत:चा आणि स्वत:च्या कुटुंबाचा स्वार्थ याच्या पलीकडे आपण भारतीय (काही अपवाद वगळता) सहसा विचारच करत नाही. खऱ्या अर्थाने अजून आपल्या समाजाचे अचूक समाजीकरण झालेले नाही का?

4) श्रद्धा हे आध्यात्मिकतेचे मूळ आहे किंवा आध्यात्मिक वाटचालीची सुरुवात श्रद्धेपासून सुरू होते, असे म्हणता येईल. ‘ज्याच्या सिद्धतेसाठी पुराव्याची गरज नाही, असा विश्वास म्हणजेच श्रद्धा!’ अशी एक व्याख्या केली जाते आणि पुराव्याची गरज नसल्यामुळेच श्रद्धेचे किंवा आस्तिकतेचे खंडन वा मंडन करता येत नाही.

5) वाचनाशिवायही माणूस आरामात जगू शकतो, हे एक कटू सत्य आहे. पण तसा तो गायन, वादन, चित्रकला, नृत्य, मित्र, शेजारी, आध्यात्मिकता, सुसंस्कृतता यांच्याशिवायही जगू शकतो. प्रश्न आहे, ते जगणे अधिक अर्थपूर्ण करण्याचा. आज ‘सोचो मत’ हाच आदर्श पाळणाऱ्या समाजाची निर्मिती होते आहे. समाजाला आवश्यक वाटते ते आपोआप चालते व जे कालबाह्य असते, ते आपोआप बंद पडते; हा बाजारी अर्थव्यवस्थेचा सिद्धान्त सांस्कृतिक-वैचारिक क्षेत्राला लावू पाहणे ही भयावह गोष्ट आहे. कारण सांस्कृतिक उपयुक्ततेच्या अनेक गोष्टी प्रयत्नपूर्वकच टिकवाव्या लागतात. कारण मुळात संस्कृती हीच मुळी निसर्गदत्त वा जन्मत:च जनुकांबरोबर येणारी गोष्ट नसून ती फार प्रयत्नपूर्वक अंगी रुजवावी लागते. कुठलाही संस्कार हा आपोआपच होत नसतो. स्वत:च्या किंवा अन्य कोणत्या प्रयत्नांचेच ते फलित असते आणि शेवटी म्हणजे अशाच संस्कारांचे संचित.

असो! पुस्तकाचे मुखपृष्ठ अप्रतिम आहे. रंगांची उधळण करणारे, म्हणजे पुस्तकात अंतरंगातील गंधांची उधळण मुखपृष्ठावर निसर्गातील मनमोहक रंगांची उधळण अप्रतिम. ‘अंतर्नाद’ बंद केल्यावर किंवा (पडल्यावर?) भानू काळे यांचे हे चौथे पुस्तक. सांस्कृतिक समृद्धीसाठी माझी वाटचाल अजून अथकपणे सुरू आहे, म्हणून सांगणारे.

गंध अंतरीचा
लेखक : भानू काळे
प्रकाशक : उन्मेष प्रकाशन, पुणे
पृष्ठे : 192, मूल्य : 250/- रुपये

Tags: weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक


प्रतिक्रिया द्या


लोकप्रिय लेख 2008-2021

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 1996-2007

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके