डिजिटल अर्काईव्ह (2010-2020)

आजच्या संकटात महात्मा गांधींनी काय केलं असतं? (नऊ कलमी कार्यक्रम)

आज कोरोनाने प्रत्येकालाच एकटं करून टाकलं आहे. सगळेच एकमेकांच्या संपर्काला घाबरत आहेत, टाळत आहेत. संपर्काशिवाय शेजार कसा? आणि शेजार नसेल तर सामूहिकता कशी, समाज कसा? मला तर अशी शक्यता वाटते की, गांधींनी सध्याचे शासकीय व मानसिक कोंडवाडे मान्य करणं नाकारलं असतं. शेजाऱ्याची काळजी घेणं हा माझा धर्म आहे, असा सत्याग्रह केला असता. घट्ट स्थानिक बंध असल्याखेरीज राष्ट्र बनू शकत नाही- ते म्हणाले असते. अशी नैतिक भूमिका घ्यायला एखादा गांधी लागतो. रोगप्रसार टाळण्याची पूर्ण काळजी घेत त्यांनी शेजाऱ्याची काळजी घ्यायला सुरुवात केली असती. तेव्हा अचानक भ्रमाचे पडदे उठायला लागतात, आपल्याला स्वच्छ दिसू लागतं की- महामारीची भीती व शासनाची नीती यामुळे माणसाने माणसाला दूर केल्याने कोरोनाचा प्रसार थांबला नाही, पण प्रत्येकाला अस्पृश्य करून टाकलं!

आजचे वैश्विक संकट तिहेरी आहे. कोविड रोगाची महामारी, व्यापक व खोल आर्थिक मंदी आणि मानवी अस्तित्वालाच धोक्यात टाकणारे पर्यावरणीय बदल. याशिवाय, अशा स्थितीत मार्ग दाखविणाऱ्या राजकीय व नैतिक नेतृत्वाचा आज जगभरात अभाव आहे. त्यामुळे उत्तर अन्यत्र शोधायला हवं. महात्मा गांधींसमोर आजचं आव्हान उभं असतं तर त्यांनी काय केलं असतं? त्यांचं उत्तर कुठे शोधायचं? ते त्यांनी स्वत:च सांगून ठेवलं आहे, ‘माझं जीवनच माझा संदेश आहे.’ आपल्याला गांधींचं उत्तर त्यांच्या जीवनात शोधावं लागेल.

त्यांच्या उत्तरांमध्ये काही वैशिष्ट्ये समान असतील. एक- ते दुसऱ्यांना उपदेश करण्याऐवजी प्रथम स्वत: कृतीत उतरवतील. म्हणूनच आत्मश्लाघ्य वाटावं अशा तऱ्हेचं ते वाक्य- ‘माझं जीवनच माझा संदेश आहे’- ते बोलू शकले. आपण बोलू शकतो का? बोलून बघा. जीभ रेटत नाही. दुसरं- ते कोणतीही कृती प्रथम स्थानिक पातळीवर सुरू करतील. जग बदलायला त्याच्यामागे जगभर धावणार नाहीत. मातीच्या एका कणामध्ये पृथ्वी बघू शकण्याची दृष्टी त्यांच्याजवळ होती. मी जिथे आहे ती जागा माझा ‘स्व-देश’ आहे. माझी कृती इथेच सुरू होणार. कारण मी फक्त इथेच कृती करू शकतो. तिसरं- त्यांची कृती सुरुवातीला तरी क्षुल्लक व बालिश वाटेल. उदा. मूठभर मीठ उचलणे किंवा सूत कातणे. पण थोडं थांबा; त्यामुळे इतिहास बदलेल.

‘तुम्ही आज काय केलं असतं?’ असा प्रश्न गांधींना टाकण्याचा ‘विचार-प्रयोग’ मी करून पाहिला, तेव्हा नऊ कलमी कार्यक्रम प्राप्त झाला. तो असा-

1. भयमुक्ती : आज विषाणूपेक्षा जास्त भीतीचे ‘पॅनडेमिक’ आहे. व्हायरसची भीती ही व्हायरसपेक्षा फार व्यापक पसरली आहे. ती सर्वांना भयग्रस्त व शक्तिहीन करते आहे. गांधी सर्वांत प्रथम आपल्याला सांगतील, ‘निर्भय व्हा.’ एक तर भीती ही माणसाला बलहीन करणारी, घातक भावना आहे. दुसरं- वास्तविक रीत्या कोरोना व्हायरसमुळे मृत्यूची भीती लोकसंख्येमधील प्रत्येकाला अत्यंत अल्प आहे. सर्वांत अधिक थैमान घातलेल्या अमेरिकेतही लोकसंख्येत कोरोना मृत्यूचे प्रमाण केवळ 0.03 टक्का आहे. तिचा बागुलबुवा करू नका. त्यांचा अंतिम तर्क राहील- मृत्यूची भीती कशाला? कुणाला? शरीर मेले तरी आत्मा अमर आहे. तुला मृत्यू नाही.

भय हे काल्पनिक, असत्य असल्याने ते आपोआप विरघळून नाहीसं व्हायला लागेल. एखाद्या गुहेतला हजारो वर्षांचा अंधार दूर करायला फार काही करावं लागत नाही, प्रकाशाचा केवळ एक किरण लागतो. अंधार तर आपोआप दूर होतो. आपल्या मनातील भीतीचा अंधार तसाच दूर व्हायला लागेल. 

2. रुग्णसेवा : रोग्यांची सेवा ही गांधींची स्वाभाविक वृत्ती होती. बोअर युद्धात, पहिल्या महायुद्धात, भारतातील महामारीदरम्यान व आश्रमातील रोग्यांची शुश्रूषा करण्यात ती वेळोवेळी प्रकट झाली. कुष्ठरोग झालेल्या विकलांग परचुरेशास्त्रींना आपल्या कुटीशेजारी ठेवून त्यांनी स्वत: केलेली शुश्रूषा हे त्याचंच उदाहरण. कोरोनाग्रस्त रुग्णांची काळजी घ्यायला गांधी स्वत: सुरुवात करतील. ती करताना स्वच्छता, हात धुणे, मुखपट्टी वापरणे या सर्व वैज्ञानिक सूचनांचे काटेकोर पालन करत ते प्रत्यक्ष रुग्णसेवा करतील.

गांधी शरीराच्या रोगप्रतिकाराच्या नैसर्गिक शक्तीवर विश्वास ठेवतील. त्याला ते निसर्गोपचार म्हणायचे आणि सध्या तरी कोरोनाविरुद्ध वैज्ञानिक रीत्या प्रभावी सिद्ध झालेले कोणतेच औषध वैद्यकशास्त्राकडे नसल्याने त्यांची पद्धत अवैज्ञानिक म्हणता येणार नाही. ‘निसर्गाला वाव द्या’ असं ते म्हणाले असते आणि कोरोनाचा जंतुदोष झालेल्यांपैकी बहुसंख्य रुग्ण आपोआपच तंदुरुस्त होत असल्याने त्यांची पद्धत उचितच ठरली असती.

स्वतंत्र होऊ घातलेल्या भारतासाठी योग्य उपचारपद्धती व आरोग्यव्यवस्थेच्या शोधात ते पुण्याजवळील उरुळी कांचन या गावात राहून 1946 मध्ये प्रयोग करायला लागले, तेव्हा डॉक्टर व औषधे यांवरील खर्चिक अवलंबनापेक्षा लोकांना स्वावलंबी व आरोग्यस्वातंत्र्य देणारी नैसर्गिक व सोपी पद्धत ते शोधत होते. आजही ते तशीच पद्धत वापरतील.  अतिगंभीर रुग्ण सोडले तर आजही कोरोना रोगासाठी हीच पद्धत योग्य आहे.

कोरोना रोगाच्या साथीमुळे रुग्णालयात इतर गंभीर आजारांच्या रुग्णांना जागा मिळत नाही. सेवेचा पुरवठा करण्यास वैद्यकीय व्यवस्था अपुरी सिद्ध होते आहे. अशा स्थितीत गांधींचा निरोगी जीवनशैलीचा आग्रह, स्वत:चे आरोग्य स्वत: सांभाळण्याची क्षमता व शक्यतो स्वत:च्या ग्रामसमूहामध्येच उपचाराची सोय- अशा आरोग्य-व्यवस्थेला आपण ‘आरोग्यस्वराज्य’ म्हणू शकतो. कोरोनाच्या साथीवर आरोग्यस्वराज्य हे उत्तम उत्तर आहे. आणि तरी, अतिगंभीर निवडक रोग्यांना गांधींनी रुग्णालयात पाठवलं असतं.

व्यसनांना त्यांचा विरोध जगजाहीर आहे. कोरोना साथीच्या प्रतिबंधासाठी भारत सरकार व भारतीय वैद्यक अनुसंधान परिषद (ICMR) यांनीदेखील दारूची विक्री व तंबाखूच्या सेवनावर प्रतिबंध सांगितला आहे. तंबाखू खाऊन माणूस थुंकतो व थुंकीतून कोरोना पसरतो. भारतात दर वर्षी दारूमुळे पाच लाख व तंबाखूमुळे दहा लाख लोक मरतात (WHO). कोरोनामुळे आतापर्यंत आठ हजार मृत्यू पावले. गांधींची निर्व्यसनी जीवनपद्धती कोरोनाविरुद्ध प्रभावी उपाय आहे, शिवाय ती इतर रोग व मृत्यूही कमी करेल.

3. दुसरी दांडीयात्रा : कर्तव्यबोधासाठी गांधींनी दिलेली जादूची कांडी 'Talisman'  जगप्रसिद्ध आहे. ‘तुम्ही आजवर पाहिलेला सर्वांत दु:खी, निर्बल माणूस आठवा. तो तुमचं कर्तव्य आहे.’ ही एक अप्रतिम कसोटी आहे. ती तत्काळ उत्तर देते. नेमकं उत्तर देते. माझ्यासाठी योग्य असं माझं कर्तव्य मला दाखवते. आज गांधी असते तर त्यांनी कोणाला 'Talisman' म्हणून निवडलं असतं? फार शोधावं लागत नाही. कोरोनामुळे लादलेल्या सार्वत्रिक बंदीमुळे जे शहरात बेकार व नकोसे झाले आणि परत आपल्या गावाकडे जायला बाध्य झाले, पण ज्यांची परतीची साधनेदेखील शासनाने बंद केली, त्यामुळे जे माणसांचे लोंढे हजार किलोमीटर पायी निघाले; ते उपाशी, थकलेले, तहानलेले, चालणारे मजूर हेच गांधींचे 'Talisman' झाले असते.

ही जवळपास एक कोटी दुर्दैवी माणसं दुहेरी विस्थापित, दुहेरी अस्पृश्य! प्रथम आपल्या गावात खालच्या जातीची म्हणून अस्पृश्य. कामाच्या शोधात विस्थापित होऊन शहरात आली. आता पुन्हा विस्थापित होऊन परत निघाली. कोणी मुलगी जखमी बापाला सायकलवर बसवून पंधराशे किलोमीटर निघाली. कोणी पोचले. कोणी रस्त्यातच मरून पडले. शेवटचा फोन घरी करून म्हणाले, ‘आ सकते हो तो लेने आ जाओ.’ मग फोन कायमचा शांत. जे मेले, त्यांच्या प्रेतांचे ढीग खड्ड्यात फेकण्यात आले. जे पोचले, त्यांना घरच्या लोकांनी नाकारलं. शासनाने पुन्हा अस्पृश्य ठरवलं व क्वारंटाईनमध्ये टाकलं. भारताच्या फाळणीवेळी घडलेल्या महाशोकांत स्थलांतरानंतर हे पहिलेच तसे स्थलांतर. गांधींच्या कर्तव्यबुद्धीला हाच माणूस सर्वप्रथम दिसला असता.

आज गांधी असते तर ते दिल्ली सोडून या स्थलांतरितांमध्ये गेले असते. त्यांना अन्न, औषध व निवारा देण्याची व्यवस्था केली असती. पण त्याहून महत्त्वाचं, त्यांचा आत्मसन्मान व आशा त्यांनी जिवंत ठेवली असती. त्यांना रोजगार म्हणून त्यांनी चरखा दिला असता आणि शहरातल्या सुस्थितीतील लोकांना खादी वापरून विस्थापितांच्या चरख्याला काम देण्याचं आवाहन त्यांनी केलं असतं.  मला खात्री आहे की, या विस्थापित मजुरांसोबत एकता व्यक्त करायला व शासनाच्या निर्दय बेजबाबदारीचा निषेध व्यक्त करायला गांधी आज त्या विस्थापितांसोबत चालत असते- दुसरी दांडी यात्रा.

4. धार्मिक व सामाजिक एकता : गांधींच्या जीवनातील हे शेवटचं पण अपुरं राहिलेलं कार्य आहे. भारतातील हिंदू व मुस्लिम यांच्यातील परस्परद्वेष व हिंसेमुळे ते मरणप्राय दु:खी झाले होते. धर्मद्वेषामुळे झालेले भारताचे विभाजन त्यांना बघावे लागले होते. आतादेखील कोरोना व्हायरस जेव्हा भारताच्या दारावर येऊन ठाकला, तेव्हा भारतातील काही नेते धर्मद्वेष पेटवण्यात मग्न होते. दिल्लीमध्ये हिंदू-मुस्लिम दंगे सुरू होते. जणू पुन्हा फाळणीपूर्व अवस्था. पुन्हा नवी फाळणी. हा द्वेष इतका आंधळा झाला की, भारतात कोरोनाच्या प्रसाराचे खापर एका विशिष्ट धार्मिक पंथाने केलेल्या चुकीवर फोडण्याचा प्रयत्न केला गेला. चूक तर प्रत्येकाने केली. भारतात 31 जानेवारीला कोरोना पोचल्यावर जवळपास एका महिन्यानंतर अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंपच्या स्वागतासाठी अहमदाबादमध्ये लाखभर माणसांची गर्दी गोळा करण्यात आली होती. पण चुकांमध्येदेखील धार्मिक भेदभाव केला गेला. भारतीय समाजाचे शतखंड करण्यात नेते यश मानत होते. अशा स्थितीत गांधींनी काय केलं असतं?

गांधींनी ही व्हायरस समस्या इतक्याच प्राधान्यतेने घेतली असती. आपला सर्व-धर्म-समभाव व उपनिषदांमधली ईशावास्यं इदं सर्वम्‌- सर्वत्रच ईश्वर वसलेला आहे- ही खरी भारतीय निष्ठा त्यांनी प्रत्यक्ष वर्तनातून प्रकट केली असती. हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, बौद्ध, आदिवासी, शीख, जैन यांच्यात कोणताच भेद न करता त्यांच्यामध्ये जाऊन राहिले असते. त्यांची सेवा केली असती. त्यांना एकमेकांच्या वस्तीत सेवा करायला पाठवलं असतं. प्रार्थना करायला एकत्र आणलं असतं. सर्वांचा ईश्वर एकच आहे. ईश्वर-अल्ला तेरे नाम... हे करताना पुन्हा एकदा त्यांचा खून होण्याचा धोका पत्करूनही त्यांनी सर्वांना एकत्र आणलं असतं. आजच्या शतखंडित समाजातून पुन्हा एक समाज निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला असता.

5. ‘माझा शेजारी ही माझी जबाबदारी’ :  कोरोनाच्या भीतीमुळे व कठोर लॉकडाऊनमुळे प्रत्येकाने आपले दरवाजे घट्ट बंद करून शेजाऱ्याशीदेखील संपर्क तोडला आहे. गांधींनी हे अस्वीकार केलं असतं. म्हणाले असते- माझा शेजारी ही माझी जबाबदारी आहे, माझा स्वधर्म आहे. विशेषत: या कठीण काळात तर मी त्याला सेवा, प्रेम व आधार द्यायलाच हवा.

आज कोरोनाने प्रत्येकालाच एकटं करून टाकलं आहे. सगळेच एकमेकांच्या संपर्काला घाबरत आहेत, टाळत आहेत. संपर्काशिवाय शेजार कसा? आणि शेजार नसेल तर सामूहिकता कशी, समाज कसा? मला तर अशी शक्यता वाटते की, गांधींनी सध्याचे शासकीय व मानसिक कोंडवाडे मान्य करणं नाकारलं असतं. शेजाऱ्याची काळजी घेणं हा माझा धर्म आहे, असा सत्याग्रह केला असता. घट्ट स्थानिक बंध असल्याखेरीज राष्ट्र बनू शकत नाही- ते म्हणाले असते.  अशी नैतिक भूमिका घ्यायला एखादा गांधी लागतो. रोगप्रसार टाळण्याची पूर्ण काळजी घेत त्यांनी शेजाऱ्याची काळजी घ्यायला सुरुवात केली असती. तेव्हा अचानक भ्रमाचे पडदे उठायला लागतात, आपल्याला स्वच्छ दिसू लागतं की- महामारीची भीती व शासनाची नीती यामुळे माणसाने माणसाला दूर केल्याने कोरोनाचा प्रसार थांबला नाही; पण प्रत्येकाला अस्पृश्य करून टाकलं!

6. हिमालयाएवढी घोडचूक : ते जनतेशी खरे बोलले असते. आपली चूक झाली हे नि:संकोच स्वीकार करण्यास कायम तयार. चौरीचौराची हिंसक घटना घडल्यावर ‘भारतीय जनता अहिंसक लढ्याला सिद्ध आहे, असं मानून राष्ट्रीय आंदोलन सुरू करण्यात मी हिमालयाएवढी घोडचूक केली’ असं जाहीर करून व ते आंदोलन परत घेण्याचं साहस त्यांनी दाखवलं- सर्व जग विरुद्ध जाण्याचा धोका पत्करून!

कोरोनाच्या साथीला तोंड देताना आजच्या नेतृत्वाने अनेक चुका केल्या. जानेवारी-फेब्रुवारीमध्ये चाळीस लाख विमानप्रवाशांना विदेशातून भारतात येऊ दिलं. त्यापैकी फक्त अडतीस हजारांची कोरोनासाठी टेस्ट करण्यात आली. यामुळे कोरोना भारतात शिरला. या चाळीस लाखांना आवश्यक संस्थात्मक क्वारंटाईन करण्याऐवजी 134 कोटींना लॉकडाऊनची शिक्षा दिली. या युद्धात जागतिक व राष्ट्रीय नेतृत्वाने आपले घोषित ध्येय वारंवार बदलले- विषाणू प्रवेश नको, मग कंटेनमेंट, मग रोगीसंख्या दुप्पट होण्याची वेळ लांबवणे (डबलिंग टाइम), मग मृत्यूची संख्या मर्यादित ठेवणे आणि आता ‘कोरोनासोबत जगायला शिका.’ अपयश आले की, ध्येयच बदलून यशाचा दावा सुरू.

एका नव्या रोगाविषयी पुरेसं ज्ञान व उपाय नसल्याने निर्णयात चुका होणं स्वाभाविक आहे. तो गुन्हा नाही. पण आय.सी.एम.आर.च्या सिरो-प्रिव्हलन्स सर्वेक्षणानुसार, भारतात संसर्ग झालेल्या व्यक्ती केवळ चार लाख नाहीत तर एक कोटी आहेत. कोण्याही नेत्याने किंवा तज्ज्ञाने या ढळढळीत तथ्याची जाहीर दखल घेतली नाही. ‘आमचा उपाय साफ चुकला’ ही प्रामाणिक कबुली कुठे आहे? गांधींनी ते सत्य जाहीर केलं असतं. माझी हिमालयाएवढी चूक झाली, अशी जबाबदारी घेतली असती. आणि आश्चर्य म्हणजे, त्यामुळे लोकांनी त्यांच्यावर आणखी जास्त विश्वास ठेवला असता.

7. ‘स्थानिक स्वराज्य’ : गेल्या बारा वर्षांत आपण दोनदा- 2008 च्या जागतिक मंदीत व 2020 च्या कोरोना महामारीसोबत- आलेल्या आर्थिक मंदीत पाहिलं की, जागतिकीकरणावर आधारित  अर्थव्यवस्था किती तकलादू आहे, कशी पत्त्यांच्या बंगल्यासारखी कोसळली. अमेरिकेत बँक आणि घरांचा स्थानिक घोटाळा झाला आणि 2008 मध्ये संपूर्ण जगाची अर्थव्यवस्था धराशायी झाली. आता वुहानमध्ये एक विषाणू जन्मला आणि जागतिक अर्थव्यवस्था पुन्हा धोक्यात. अजस्त्र अर्थव्यवस्थेने आपल्याला दगा दिला आहे. गांधी आपल्याला स्मरण करून देतील की, स्थानिक उत्पादन, उपयोग व परस्पर-संबंधांचे स्थानिक छोटे समूह हे अधिक स्थिर व मानवीय प्रारूप आहे. त्याला ते ग्राम-स्वराज म्हणायचे. अमेरिका व चीनच्या उत्पादनावर अवलंबून राहिल्याने त्यांनी आपलं नाक-तोंड दाबण्याचा कायम धोका संभवतो. तेच आपण नेपाळबाबत काही वर्षांपूर्वी केलं होतं. परावलंबन आलं की, स्वातंत्र्य धोक्यात येतं. गांधी आपल्याला स्थानिक- शक्यतो स्वयंपूर्ण अशी अर्थरचना सुचवतील.

अर्थरचनेत महाकायऐवजी स्थानिक असा बदल आला तर त्यासोबत राजकीय व प्रशासकीय सत्तादेखील विकेंद्रित होईल. जागतिकीकरणामधून सर्वत्र हुकूमशाही प्रवृत्तीचे राजकीय नेते उदयाला आलेत. भांडवलशाही व उदारवादाने आश्वासन दिलेल्या स्वातंत्र्याऐवजी या नेत्यांनी लोकांना तुरुंगात बंद केलंय. नागरी स्वातंत्र्य व माध्यमस्वातंत्र्य आक्रसून लोकांना भयग्रस्त केलंय.  कोरोनाच्या महामारीने ही जागतिक सत्ताव्यवस्था वा अव्यवस्था प्रश्नांकित केली आहे. कोणतीच केंद्रित सत्ता आपल्याला वाचवू शकत नाही. ती केवळ खोटे दावे करते, हे लोकांनी अनेक देशांमध्ये अनुभवलंय. गांधी आपल्याला अहिंसकपणे, हळुवारपणे या महाकाय, राक्षसी अर्थ-राजकीय व्यवस्थेपासून छोट्या-छोट्या स्थानिक समूहांच्या मानवी व्यवस्थेकडे घेऊन जातील. खरी नाती व खरी लोकशाही बिनचेहऱ्याच्या वैश्विक व्यवस्थेपेक्षा एकमेकांना ओळखणाऱ्या स्थानिक माणसांच्या समुदायांमध्येच फुलू शकते.

8. पृथ्वीतलावर आवश्यकतेपुरते आहे : ‘पण मग आमच्या गरजांचे काय?’ असे आधुनिक समाजातल्या महोत्पादनाचे काही उपभोक्ता नक्कीच विचारतील. गांधी त्यांना समजावतील- कधीही तृप्त न होणारी उपभोगाची  इच्छा, इंद्रियांना चोवीस तास उत्तेजित करून सुखाचा आभास भोगण्याची मागणी ही तुमची नैसर्गिक गरज नसून तुमच्यामध्ये कृत्रिम रीत्या रोवलेली अनैसर्गिक सवय आहे. महाकाय उत्पादनव्यवस्था व बाजार यांच्या वाढीसाठी तुम्ही अनिवार उपभोग करणे आवश्यक आहे. तसे तुम्हाला ‘प्रोग्राम’ करण्यात आले आहे. वस्तुत: तुम्ही उपभोग करत नाही, तुम्ही उपभोगले जाता. क्षणभर थांबून शांतपणे आत डोकावून बघा. यापैकी किती उपभोग हे तुमच्या शरीर, मन, बुद्धीला निरोगी व सक्रिय ठेवायला आवश्यक आहेत? आणि किती कृत्रिम सवयी? लोभ? या पृथ्वीतलावर सर्वांच्या आवश्यकतांसाठी पुरेसे आहे. लोभाला पृथ्वी अपुरी पडेल, असं गांधी म्हणाले होते. आवश्यकता व लोभ यात विवेक करण्याची शक्ती, प्रत्येकाच्या आवश्यकता पूर्ण करणारी पण लोभाला नियंत्रणात ठेवणारी समाजव्यवस्था व नैतिकता या दिशेने गांधी आपल्याला घेऊन जातील. स्वराज्याची व्याख्याच त्यांनी अशी केली की ‘स्वत:चे राज्य नव्हे, स्वत:वर राज्य’. ही विलक्षण अर्थगर्भ अशी टिप्पणी आहे. माझ्या चंचल, लोभी मनाच्या मागण्या पूर्ण करणे हे वांच्छित नाही; विनाशी आहे. माझे मन हा घातक मालक आहे. त्याला मोकाट सोडू नका, संयमात ठेवा.

जेव्हा आपण विवेकाने आपल्या गरजा मर्यादित करू, अफाट उत्पादन व अनावश्यक उपभोग कमी करू, निव्वळ चंगळ म्हणून प्रवास व वेड्यासारखी वाहनं कमी करू; तेव्हा धूर व धूळ कमी व्हायला लागेल. अवतीभवतीचे कर्कश भोंगे व चीत्कार शांत होतील. पक्ष्यांची किलबिल व लहान मुलांचे खळखळून हसणे आपल्याला ऐकू यायला लागेल. नद्या व आकाश पुन्हा स्वच्छ निळे दिसायला लागेल. आपल्याला अनुभवाला येईल की, आधुनिक समाजातील अनेक अतिरेकांविना आपण आनंदाने जगू शकतो. कोरोना काळातील लॉकडाऊनदरम्यान आपण याची थोडीशी झलक पाहिली आहे. आणि आश्चर्य! त्याबरोबर ग्लोबल वार्मिंगदेखील कमी व्हायला लागेल.

9. प्रार्थना : शेवटची कृती जी गांधीजी स्वत: करतील व आपल्याला करायला सुचवतील- प्रार्थना. रोज दिवसाच्या अंती आपले सर्वोत्तम प्रयत्न करून, सर्व शक्ती व शक्यता वापरून झाल्यावर आता थोडा वेळ शांत बसा. अंतर्मुख व्हा, नम्र व्हा आणि शरण जा. कुणाला शरण जा? ते तुमच्या मर्जीवर आहे- ईश्वराला, निसर्गाला, जीवनाला, सत्याला, काळाला- तुम्हाला जे भावेल, त्याला शरण जा. किमान गांधी तरी असंच करतील. जे-जे शक्य आहे ते-ते सर्व प्रयत्न तुम्ही केले आहेत. आता यापुढे ते ओझे आपल्या पाठीवर वाहू नका. तसे केल्यास तुम्ही केवळ ओझेवाहू गाढव बनाल. माणसाला कर्तृत्वाचे व अपेक्षांचे निरर्थक व घातक ओझे आपल्या पाठीवरून उतरवून स्वतंत्र होता आलं पाहिजे. यालाच शरण जाणे व प्रार्थना असे गांधी म्हणतात. विश्वाच्या अनंत पसाऱ्यात आपल्या अहंकाराची व प्रयत्नांची क्षुद्रता लक्षात घ्या. आणि आता त्याच्या मर्जीने होऊ द्या- म्हणजेच शेवटी जे होईल ते स्वीकार करा. ‘दाय विल बी डन’. ‘इन्शाअल्ला’. ‘हे राम’.

गांधी परत येण्याची वाट न बघता, त्यांनी परत येऊन जे केलं असतं ते आपण सुरू केलं पाहिजे.

(‘द लॅन्सेट’मध्ये प्रकाशित झालेल्या मूळ लेखाचा मराठी विस्तार)

Tags: गांधी महात्मा गांधी डॉ अभय बंग gandhi mahatma gandhi dr abhay bang abhay bang weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

डॉ. अभय बंग
search.gad@gmail.com

 'सर्च' या संस्थेमार्फत गडचिरोलीतील ग्रामीण भागात वैद्यकीय सेवा आणि संशोधन (बालमृत्यू नियंत्रणावरील संशोधन). 
 स्वतःच्या हृदयरोगावरील अनुभवकथनाचे माझा साक्षात्कारी हृदयरोग हे पुस्तक प्रसिद्ध आहे. 


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात