डिजिटल अर्काईव्ह (2012-2020)

आर्थिक बाबी वा परदेशी गुंतवणुकीबाबत चीनमधील स्थानिक अधिकाऱ्यांना सुरुवातीला फारसे ज्ञान नव्हते. विदेशी गुंतवणूकदारांशी वाटाघाटी करण्याचा अनुभव त्यांना नव्हता. पाश्चिमात्य भांडवलशाहीतील बाजारचलित अर्थशास्त्राचा त्यांचा अभ्यासही नव्हता. भांडवलशाही उद्योगधंद्यांचा अनुभव नाही, व्यवस्थापनशास्त्राचा गंध नाही- अशा अंधारात चाचपडत, चुका करीत, चुका लपवीत हा विकास झाला. शेंझेन ते ग्वाँगझौ हा रस्ता बांधताना बजेट मर्यादित होते. म्हणून फक्त दोन लेनचा रस्ता बांधला गेला. तो सात ते आठ वर्षांत अपुरा पडल्यानंतर अधिक खर्च करून परत आठ लेनचा करण्यात आला. व्यापार करायचा, मात्र कम्युनिस्ट विचारसरणीला अनुसरून सर्व काळजी घ्यायची- ही तारेवरची कसरत होती. यात फसवणुकीचे प्रकार दोन्हींकडून होत असत. विदेशी नागरिकांकडून तसेच स्थानिक अधिकारी, पक्षनेते व उद्योजक यांच्याकडूनही. या सर्व अनुभवातून चिनी राज्यकर्ते, अधिकारी, पक्षनेते व स्थानिक नेते बरेच काही शिकले.

नोव्हेंबर 1977 मध्ये सेंट्रल मिलिटरी कमिशनच्या एका बैठकीसाठी दक्षिणेकडील ग्वांगडाँग प्रांतात शेंझेन येथे डेंग गेले. तिथे त्यांनी असे पाहिले की, हजारो तरुण जवळच असलेल्या केपसज्ञेपस बेटाकडे पोहत जाऊन तेथे रोजगार मिळविण्याचा प्रयत्न करतात. पोहून जाण्याच्या प्रयत्नात हजारो तरुण मृत्युमुखी पडत असत. वेड्या धाडसातून वाचलेल्या तरुणांना पुढे तुरुंगातही पाठविण्यात येत असे. हा काही कायदा व सुरक्षेचा प्रश्न नाही. तरुणांना केपसज्ञेपस चे आकर्षण वाटते, कारण तेथे रोजगार व जीवनात आवश्यक असणाऱ्या विविध वस्तूंची उपलब्धता आहे. त्यासारखेच चांगले राहणीमान, रोजगार व वस्तूंची उपलब्धता शेंझेन येथे निर्माण केली तर हे तरुण असा जीव धोक्यात का घालतील? या प्रदेशात होणारी ताजी फळे व भाज्या निर्यात करून वा काही इतर मार्गांनी येथे स्थानिक रोजगार निर्माण करता येईल, असे डेंग यांनी सुचविले.

नियोजन मंडळाच्या शिष्टमंडळाने शेजारी फुजियान प्रांताला भेट दिली, तेव्हा या दोन्ही प्रांतांनी पर्यटन विकासाबरोबर कारखानदारी वाढवून वस्तू निर्यात कराव्यात, असे सुचविण्यात आले. यासाठी एक्स्पोर्ट प्रोसेसिंग झोन निर्माण करावा, असाही निर्णय झाला. मार्शल ये हे स्वतः ग्वांगडाँगचे असल्याने त्यांनीही या प्रस्तावात बराच रस घेतला आणि या प्रांताचा आर्थिक नियोजन आराखडाच तयार केला. त्याच वेळी शेजारच्या फुजियान प्रांतातही कारखानदारी व निर्यातीसाठी आराखडा करण्यात आला. त्यानंतर एका महिन्यातच ग्वांगडाँगमधील स्पेशल इकॉनॉमिक झोन- सेझसाठी परदेशी गुंतवणुकीच्या पहिल्या प्रस्तावाला मान्यता देण्यात आली. केपसज्ञेपस मधील उद्योजक युआन गेंग यांच्या मर्चंट स्टिमशिप समूहाला शिप ब्रेंकिंग व्यवसाय सुरू करण्यासाठी गुंतवणूक करण्याची परवानगी देण्यात आली.

चीनमधील उपलब्ध असणारी जुनी मोठी जहाजे मोडून त्यातील स्क्रॅप केपसज्ञेपस च्या बांधकाम व्यवसायासाठी निर्यात करण्याचा हा व्यवसाय होता. कोणत्याही प्रकारचा कारखाना न उभारता हा उद्योग करता येतो, त्यामुळे काम तत्काळ सुरू होऊ शकले. नियोजन आयोगाच्या सदस्यांचा या प्रकल्पाला विरोध असूनही हा प्रकल्प तत्काळ सुरू करण्यात आला. अशा प्रकारच्या प्रकल्पांना मान्यता देण्याचे अधिकार राज्यांना नव्हते, मात्र परदेशी गुंतवणूक आकर्षित करण्यासाठी हे अधिकार ग्वांगडाँग प्रांताला देण्यात आले. परदेशी गुंतवणूकदारांना जमीन, इतर आवश्यक पायाभूत सुविधा, वाहतूकव्यवस्था, वीज, कामगार वृंद इत्यादी सवलती देऊ करण्यात आल्या. याशिवाय हॉटेल्स, घरे व इतर सवलती देण्यासाठीही आवश्यक धोरणे आखण्यात आली. केंद्र सरकारने राज्य सरकारांना अशा पद्धतीने अधिकार देणे सुरू केले.

अशा रीतीने दक्षिणेकडील ग्वांगडाँगमध्ये प्रथम शेंझेन, झुहाई व शँटौ असे तीन एसईझेड उभे राहिले. त्याच वेळी फुजिअन प्रांतातही काही एसईझेड उभे राहू लागले. पुढे डेंग यांनी ही संकल्पना विस्तृत करून गृहनिर्माण, पर्यटन, बँकिंग आदी अनेक क्षेत्रांमध्ये गुंतवणूक करण्याचे धोरण राबविले. परदेशी गुंतवणूकदारांसाठी या सुविधा असल्याने या सर्व पद्धती बाजारप्रणीत पद्धतीनुसार राबविण्यात आल्या. सिचुआन, जीआंग्झू व झेजिआंग प्रांतांमध्ये पूर्वीपासून मोठ्या औद्योगिक वसाहती होत्याच; तेथेही सुधारणा सुरू होत्या, मात्र एसईझेडमध्ये परदेशी गुंतवणुका असल्याने तेथे गुंतवणूकदारांना अनेक सवलती देण्यात आल्या होत्या. कट्टर माओवाद्यांनी ही संधी घेऊन डेंग यांच्यावर भांडवलशाहीशी जमवून घेण्याचा आरोप करणे सुरू केले. त्यामुळेच डेंग यांनी अतिशय जपून पावले उचलली.

या काळात ते सतत सांगत की- फक्त पाश्चिमात्य तंत्रज्ञान, व्यवस्थापकीय तंत्रे, त्यांचे विज्ञान व संशोधन चीनने घ्यावे आणि त्यानंतर स्वतः आपल्या पायावर उभे राहावे. 1979 मध्ये केवळ 12 टक्के निर्यात ग्वांगडाँगमधून होत असे. ही निर्यात 1990 पर्यंत 30 टक्के झाली. चीनमधील एकाच भागात कारखानदारी वाढली तर चीनमध्ये मोठा असमतोल निर्माण होईल, असे पूर्वी वाटत होते. मात्र तरीही उत्पादकता आणि आर्थिक विकास यांवर अधिक भर दिला गेला. सुरुवातीला काही भागांत राहणीमान वाढले व थोडी असमानता निर्माण झाली, तरी समृद्धीची फळे सर्वांना यथावकाश चाखायला मिळतील, असा सरकारचा विचार होता. सुरुवातीला चीनमधील इतर विभाग आणि ग्वांगडाँग व फुजियान यात उपभोग्य वस्तूंची उपलब्धता, राहणीमान, वस्तूंची गुणवत्ता याबाबत मोठी विषमता होती. राज्यांना परदेशी गुंतवणुका आकर्षित करण्यासाठी व त्यांना मान्यता देण्यासाठी काही अधिकार दिले होते. मात्र राजकीय बाबतीत व नवी काही संकल्पना व नव्या प्रयोग करण्यावर मात्र बंदी होती.

ग्वांगडाँग व फुजियान असलेल्या किनारपट्टीवर उत्तरेकडे शांघाय बंदर आहे. पारंपरिकरीत्या शांघाय हे पूर्व आशियातील व्यापार व बँकिंगचे सर्वांत मोठे आंतरराष्ट्रीय केंद्र राहिलेले आहे. तेथेही एसईझेड उभारण्याचा विचार होता. शांघायच्या आजूबाजूला चांगले उद्योगधंदेही होते. शांघायमध्ये परदेशी भांडवल आणण्याला सरकारमधील अनेक नेत्यांचा आणि अधिकाऱ्यांचा विरोध होता. नियोजन मंडळाचे अध्यक्ष चेन युन मूळचे शांघायचे. मात्र शांघायमध्ये परदेशी भांडवल येऊ देणे धोक्याचे होते, असे त्यांचेही मत होते. कारण 19 व्या शतकात चीनमध्ये परदेशी भांडवल व वसाहतवादाचा शिरकाव शांघायमधून झाला होता. पुढे दुसऱ्या टप्प्यात 1992 नंतर, काही वेगळ्या पार्श्वभूमीवर शांघायचा वेगवान विकास करण्याचा निर्णय झाला; परंतु 1980 मध्ये मात्र शांघाय विकासापासून वंचित राहिले.

ग्वांगडाँग व फुजियान या किनारपट्टीजवळच हाँगकाँग बेट होते. पुढे हाँगकाँग हे चीनच्या वैभवाचे दक्षिण द्वार ठरले, कारण तिथून फार मोठ्या प्रमाणावर परदेशी गुंतवणूक आली. चीनमध्ये 1979 ते 1995 या काळात झालेल्या विदेशी गुंतवणुकीपैकी दोन-तृतीयांश गुंतवणूक हाँगकाँगमधील चिनी वंशाच्या उद्योजकांनी केली होती. चीनचे हे दक्षिण द्वार चीनला फारच लाभदायक ठरले. तैवान आणि हाँगकाँग येथील जनतेचे चीनच्या ग्वांगडाँग व फुजियान प्रांतातील लोकांशी घनिष्ठ नाते संबंध होते. तैवानमधून वा हाँगकाँगमधून तेथील चिनी लोकांना चीनमध्ये तडक जाता येत नसे. कम्युनिस्ट क्रांतीनंतर अनेक व्यापारी आणि धनाढ्य लोक जीव वाचविण्यासाठी हाँगकाँग व तैवानला 1949 मध्ये पळून गेले.

त्यांनी हाँगकाँगमधील वस्त्रोद्योग आणि जहाजबांधणी व्यवसाय भरभराटीस आणला. चीनची दारे व्यापारासाठी बंद झाल्याने हाँगकाँगची बरीच कोंडी झाली होती. ही कोंडी 1978 नंतर फुटू लागली आणि हाँगकाँगलाही आर्थिक सुबत्ता अनुभवता आली. या काळात हाँगकाँगमधून गुंतवणूक, निधी, तंत्रज्ञान व बाहेरील जगातील वारे चीनमध्ये येऊ लागले. येथील तरुणमंडळी पाश्चात्त्य देशांत व्यवस्थापन, अर्थशास्त्र, विज्ञान, तंत्रज्ञान यातील उच्च शिक्षण घेऊन हाँगकाँगला परतल्यानंतर तेथील आंतरराष्ट्रीय व्यापार, कारखानदारी, बँकिंग, विमाक्षेत्र व इतर क्षेत्रांत झळाळी आली. तिथून चीनला विदेशी गुंतवणुकीद्वारे बरेच काही शिकता आले. ग्वांगडाँग व फुजियान येथील सरकारी अधिकारी व पक्षाचे नेते हाँगकाँगकडून बरेच काही शिकले. हाँगकाँग टीव्ही, तेथील संगीत, वर्तमानपत्रे, त्यातील खुलेपणा या सर्वांतून दक्षिण चीनचे आधुनिक प्रबोधन होत होते. दक्षिण चीनमधील लोकांचे राहणीमान 1992 पर्यंत चांगल्यापैकी सुधारले. हाँगकाँगमधून येणारे चिनी व स्थानिक चिनी यांतील फरकही कमी झाला.

हाँगकाँगमधील काही संस्था व त्यांची कार्यालये माहिती व ज्ञान प्रसारित करण्याची केंद्रे झाली. न्यू चायना न्यूज एजन्सी, झिन्हुआ, बँक ऑफ चायना, कामगार संघटनांची कार्यालये, उद्योजक यांनी हे मोठे काम केले. डेंग यांनीही हाँगकाँगमधील वाय के पाव यांसारख्या उद्योजकांशी संबंध दृढ केले आणि त्यांना चीनच्या विकासाला कायमचे जोडून घेतले. याच काळात येथील उद्योजकांना कामगारप्रश्नाने संत्रस्त केले होते. चांगले कामगार थोड्या मोबदल्यात मिळत नसल्याने त्यांची जागतिक स्पर्धात्मकता घसरली. आता काही अंतरावर चीनमध्ये स्वस्तात कामगार उपलब्ध होत होते. या पार्श्वभूमीवर हाँगकाँगच्या उद्योजकांनी उद्योग व कारखाने चीनमधील ग्वांगडाँग व शेंझेन येथे रातोरात हलविण्याचे तंत्रच जणू विकसित केले होते. वर्तमानपत्रांतून अशाही बातम्या येत की, सकाळी हाँगकाँगमधील कामगार कामावर रुजू होताना पाहत की, उत्पादनांची यंत्रसामग्री तिथून रातोरात नाहीशी झालेली असे. हे कारखाने स्वस्त कामगार मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असणाऱ्या चीनमध्ये हलविले गेले.

वस्त्रोद्योग, खेळणी, इलेक्ट्रॉनिक्स अशी अनेक प्रकारची उत्पादने या कमी खर्चाच्या कामगारामुळे हाँगकाँगमधील चिनी उद्योजकांनी रातोरात चीनमध्ये व्यवसाय हलवून जागतिक बाजारपेठा काबीज केल्या. शिवाय पाश्चिमात्य व्यापारी व उद्योजक चीनमध्ये व्यापारासाठी जाताना हाँगकाँगच्या व्यापाऱ्यांमार्फत व त्यांच्या सल्ल्याने चीनमध्ये शिरकाव करीत. चीनमध्ये उद्योग उभारताना, व्यापार सुरू करताना हाँगकाँगमधील उद्योजक, व्यापारी वा माहितगारांना भागीदारी दिली जात असे. पुढे-पुढे जेव्हा चीनमध्ये भ्रष्टाचार खूप वाढला, तेव्हा तर चिनी सरकारी अधिकाऱ्यांना लाच देण्यासाठी हाँगकाँगच्या उद्योजकांचा उपयोग होत असे.

अशा रीतीने ग्वांगडाँन्ग व फुजियान येथे प्रायोगिक तत्त्वावर छोट्या प्रमाणावर सुरू झालेल्या सेझच्या प्रयोगामुळे चीन जगातील सर्वांत मोठा निर्यातप्रधान देश झाला. 1978 मध्ये केवळ 10 बिलियन डॉलर्सच्या कच्च्या मालाची व पारंपरिक वस्तूंची निर्यात करणाऱ्या देशाने 2005 मध्ये उच्च तंत्रज्ञानावर आधारित उत्पादित वस्तूंची 1,000 बिलियन डॉलर्सची निर्यात करून आपण किती शक्तिशाली आहोत, हे जगाला दाखवून दिले. हा मागासलेला देश आता उच्च तंत्रज्ञानावर आधारित कारखानदारी, जागतिक दर्जाचे रस्ते, अद्ययावत सार्वजनिक वाहतूकव्यवस्था, उच्च दर्जाच्या पायाभूत सुविधा, गगनचुंबी इमारती, आधुनिक शहरे, आंतरराष्ट्रीय दर्जाची हॉटेले व तेथे भेटी देणारे विदेशी नागरिक यांनी गजबजून गेला.

हाँगकाँगपासून ते ग्वांगझौपर्यंतचा 100 मैलांचा रस्ता मग दुतर्फा मोठमोठ्या फॅक्टरी व कारखाने यांनी गजबजून गेला. ग्रामीण भागात छोटे उद्योग व कारखाने चीनमध्ये होतेच. त्याच भागात प्रथम हाँगकाँगमधून, मग तैवानमधून लघु व मध्यम आकाराचे उद्योगही  आले. जेमतेम 20,000 लोकसंख्या असलेल्या शेंझेनची लोकसंख्या तीस वर्षांत 1 कोटींहून अधिक झाली आणि ते एक अत्याधुनिक शहर बनून गेले. ग्वांगडाँगमधील दक्षिणेच्या या किनाऱ्या-लगतच्या भागात चीनमधून एकूण 10 कोटींहून अधिक लोक 1992 पर्यंत राहण्यासाठी आले.

या काळात झी झाँगझन (सध्याचे चीनचे प्रमुख झी जिनपिंग यांचे वडील) ग्वांगडॉन्गचे पक्ष सचिव होते. त्यांनी व त्यांचे सहकारी यांग शांगकुन यांनी या भागाचा विकास करण्यासाठी अथक प्रयत्न केले. त्यानंतरचे पक्ष सचिव रेन झाँगयी यांनी तर ग्वांगडाँगचा अक्षरशः कायापालट करून टाकला. रेन झाँगयी यांनी अनेक जोखमी पत्करून मेहनत घेतली. 30 मिलियन युआनपेक्षा जास्त गुंतवणूक असणारे मध्यम आकाराचे कारखाने व 50 मिलियन युआनहून अधिक गुंतवणुकीच्या प्रस्तावांना बीजिंगची परवानगी लागत असे. मात्र रेन झाँगयी यांनी अशा प्रकारच्या परवानग्या स्वतःच्या अखात्यरित देण्याची जोखीम पत्करली आणि हे प्रकल्प मार्गी लावले.

ते स्वतः बीजिंगमध्ये वरिष्ठ नेत्यांबरोबर उत्तम संबंध ठेवून होते. त्यामुळे ग्वाँगडाँग व फुजियान येथील विकासाला राजकीय सहकार्यामुळे भरभराटीचे वेगळे परिमाण लाभले. डेंग यांनी तर ग्वांगडाँग व फुजियान येथील नेत्यांच्या सहकार्याने इतर भागांसाठी आर्थिक धोरणे आखली. शिवाय त्या भागातील अनुभव हेही इतर भागांपर्यंत पोहोचविण्याचे प्रयत्न केले. रेन हे अत्यंत हुशार व धोरणी होते, परंतु पुढे-पुढे पक्षातील डाव्यांनी त्यांना टार्गेट करणे सुरू केले. आर्थिक बाबी वा परदेशी गुंतवणुकीबाबत चीनमधील स्थानिक अधिकाऱ्यांना सुरुवातीला फारसे ज्ञान नव्हते. विदेशी गुंतवणूकदारांशी वाटाघाटी करण्याचा अनुभव त्यांना नव्हता. पाश्चिमात्य भांडवलशाहीतील बाजारचलित अर्थशास्त्राचा त्यांचा अभ्यासही नव्हता. भांडवलशाही उद्योगधंद्यांचा अनुभव नाही, व्यवस्थापनशास्त्राचा गंध नाही- अशा अंधारात चाचपडत, चुका करीत, चुका लपवीत हा विकास झाला.

शेंझेन ते ग्वाँगझौ हा रस्ता बांधताना बजेट मर्यादित होते. म्हणून फक्त दोन लेनचा रस्ता बांधला गेला. तो सात ते आठ वर्षांत अपुरा पडल्यानंतर अधिक खर्च करून परत आठ लेनचा करण्यात आला. अशा अनेक चुकाही होत. त्यात भ्रष्टाचार होई; तसेच भ्रष्टाचारचे आरोपही होत. व्यापार करायचा, मात्र कम्युनिस्ट विचारसरणीला अनुसरून सर्व काळजी घ्यायची- ही तारेवरची कसरत होती. यात फसवणुकीचे प्रकार दोन्हींकडून होत असत. विदेशी नागरिकांकडून तसेच स्थानिक अधिकारी, पक्षनेते व उद्योजक यांच्याकडूनही. या सर्व अनुभवातून चिनी राज्यकर्ते, अधिकारी, पक्षनेते व स्थानिक नेते बरेच काही शिकले.

अशा प्रकारच्या गुंतवणुका- विशेषतः परदेशी गुंतवणुका- कार्यक्षमतेने व त्वरेने होण्यासाठी ‘सिंगल विंडो क्लीअरन्स’सारख्या योजना आखण्यात आल्या. हळूहळू बाजारचलित अर्थव्यवस्थांशी संबंध आल्यानंतर विदेशी गुंतवणूकदारांना किती सवलती द्याव्यात, कशा द्याव्यात आणि कोणत्या अटी-शर्तींवरती द्याव्यात याचा अंदाज येऊ लागला. गुंतवणूकदारांना त्यांच्या गुंतवणुकीवर किती परतावा मिळाला पाहिजे, हेसुद्धा ठरविणे आवश्यक होते. हेही सुरुवातीला ट्रायल अँड एररने ठरविण्यात आले. सुरुवातीस चिनी प्रशासकांनी सैद्धांतिक भूमिका घेतली आणि चिनी कामगारांचे शोषण थांबविण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत निर्यात करणाऱ्या मालाचे मूल्य उच्च ठेवण्यासाठी गुंतवणूकदारांवर दडपण आणले. पुढे-पुढे या सर्वांचेच शिक्षण होत गेले. चीनही भांडवलशाहीचे नियम पाळू लागला. निर्यातीसाठी आंतरराष्ट्रीय मानके व किंमती या आधारभूत धरल्या जाऊ लागल्या.

व्यापार करीत असताना स्पष्ट व निर्णायक ठरतील असे कायदे, कायद्यांची त्वरित अंमलबजावणी व कंत्राटे/करार कसोशीने पाळणे महत्त्वाचे असते. अशा रीतीने कायद्यांमध्ये थोडे-फार फरक झाले. व्यवहारात निश्चितता व पारदर्शकता आणण्यासाठी नोकरशाहीला बरेच प्रयत्न करावे लागले. विदेशी गुंतवणूकादारांबरोबर व्यवहार करता-करता चिनी व्यापारी व उद्योजकांनी आधुनिक लेखांकनपद्धती, वित्तीय व्यवस्थापन आणि व्यवस्थापनाच्या प्रगत पद्धतीही शिकून घेतल्या. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी व जागतिक बँकेकडून अनेकदा कर्जे घेतली गेली, त्या वेळी जागतिक बँकेकडून अर्थशास्त्राचे प्राथमिक धडेही चिनी अधिकाऱ्यांनी व अर्थतज्ज्ञांनी घेतले. हाँगकाँगस्थित बिल्डर्सकडून उद्योजकांनी, व्यवस्थापकांनी गगनचुंबी इमारतींचे आराखडे तयार करणे, बांधकाम व्यवस्थापन व तांत्रिक अंगे शिकून घेतली.

उपभोग्य वस्तूंचे उत्पादन व विक्री चीनमध्ये फारशी होत नसल्याने ग्राहक हा महत्त्वाचा घटक असतो व ग्राहकसेवा महत्त्वाची असते, असे साम्यवादी चीनमध्ये मानले जात नसे. मात्र अशा वस्तू निर्यात करताना व सेझमधील विदेशी नागरिकांना पुरविताना याही बाबी शिकण्यात आल्या. हाँगकाँगच्या उद्योजकांनी पंचतारांकित हॉटेल जेव्हा सुरू केले तेव्हा सुरुवातीला वक्तशीरपणा, टापटीप, स्वच्छता, ग्राहक तत्परता यासाठी हाँगकाँगहून कर्मचारी येत; पुढे चिनी लोकांनीच हे शिकून घेतले. ग्रामीण भागातून आलेल्या कामगारांनीही अनेक आधुनिक बाबी शिकून घेतल्या.

नव्या पद्धती, नवी तंत्रे, स्वच्छता, टेलिव्हिजन, वॉशिंग मशीन इत्यादींचा वापर यामुळे चिनी समाज एका वेगळ्या प्रकारच्या आधुनिकतेला सामोरे जात होता. त्याचा परिणाम सरकारी यंत्रणा, कार्यालये यांच्यावरही होऊ लागला. अगदी कम्युनिस्ट पक्षही आधुनिक होऊ लागला. स्वच्छता, आरोग्य, ग्राहकसेवा, नम्रता, कार्यक्षमता या बाबींना प्रतिष्ठा व महत्त्वाचे सामाजिक मूल्य प्राप्त होऊ लागले. पूर्व आणि पश्चिम या दोन्ही संस्कृतींवर सारखाच हात ठेवणारी वेगळीच आधुनिकता निर्माण होऊ लागली. पक्षाचे नेते व कार्यकर्तेही अभ्यासाला लागले. अर्थशास्त्र, स्पर्धा, स्पर्धेतून निर्माण होणारी कार्यक्षमता, त्यावर आधारित भांडवलशाहीचे व्यवस्थापनशास्त्र याचाही अभ्यास पक्षातील तरुण अभ्यासक करू लागले.

सुधारणांना खीळ घालण्याचे व त्याला राजकीय विरोध करण्याचे प्रयत्न होतच होते. ग्वाँगडाँग व फुजियान येथील अधिकाऱ्यांबाबत केंद्रीय पक्ष कार्यालयात तक्रारी सुरू झाल्या. या तक्रारीत थोडे-फार तथ्यही होते. भांडवलशाही व्यवहार प्रथमच होत असल्याने पाश्चात्त्य व हाँगकाँगच्या मुक्त बाजारपेठेतून चीनमध्ये आलेल्या व्यापाऱ्यांना करमाफी, सवलती, इतर आनुषंगिक सोई उपलब्ध करून देताना भ्रष्टाचाराची प्रकरणे घडली. अधिकारी, पार्टीचे पदाधिकारी यांचे राहणीमान चांगले नव्हते. भांडवलशाहीत मुरलेल्या व्यापाऱ्यांनी येथील स्थानिक अधिकारी व पक्षाचे पदाधिकारी व इतरांना भेटवस्तू, सुविधा व पैसे देणेही सुरू केले. पुढे येथील अधिकारी व पदाधिकारी यांनी विदेशी व्यापाऱ्यांच्या संगनमताने चीनमध्ये वा परदेशात उद्योग सुरू केले. ग्वांगडाँग व फुजियान येथील अधिकारी आणि पदाधिकारी यांच्यावर करडी नजर ठेवण्यात येऊ लागली. त्यांना त्रास देणे सुरू झाले.

या प्रांताकडे जाणारा कच्चा माल, कोळसा व स्टील यांसारख्या पुरवठ्यावरही परिणाम होऊ लागला. डेंग हे खुल्या धोरणाचे पुरस्कर्ते; मात्र त्यांचे सहकारी वित्तमंत्री चेन युन फारच सैद्धांतिक होते. या सुधारणा व सेझवर मर्यादा आणाव्यात, या मताचे ते होते. सर्वत्र सेझ निर्माण झाले तर भ्रष्टाचार व श्रमिकांची पिळवणूक वाढेल, असे त्यांना वाटे. दक्षिणेतील हजारो अधिकाऱ्यांनी व पक्षाच्या पदाधिकाऱ्यांनी गोंधळही घातले होते. परदेशातून माल/गुंतवणूक मागवून स्वतःच्याच कंपन्या उभारण्याचे षडयंत्रही उधळवून लावण्यात आले होते. काळाबाजार, स्मगलिंग, भ्रष्टाचार यांनी गंभीर स्वरूप धारण केले. चेन युन पक्षाच्या भ्रष्टाचारविरोधी संघटनेचे (Central Commission for Discipline Inspection)  अध्यक्ष होते. त्यांनी या प्रकरणी दोषी अधिकाऱ्यांविरुद्ध कडक कारवाई सुरू केली. डेंग यांना सुधारणांची व आर्थिक विकासाची घाई झाली होती, तर चेन युन यांना त्यातून वाढणाऱ्या भ्रष्टाचाराची काळजी वाटत असे.

चेन युन व डेंग यांचे अनुयायी यांच्यात अशा रीतीने एक प्रकारचे शीत युद्ध सुरू झाले. ते जनतेपुढे कधीच आले नाही. चेन युन यांना या बाबतीत बरेच स्वातंत्र्य होते. तरीही डेंग व त्यांच्या साथीदारांनी सुधारणा आणि नवी धोरणे यावर याचा फारसा परिणाम होऊ दिला नाही. ग्वांगडाँगमधील तक्रारी 1981 मध्ये फारच वाढल्या आणि चेन युन यांनी हु याओबांग यांना खास पथक पाठवून चौकशी करण्यास सांगितले. शेवटी गोष्टी इतक्या स्तराला गेल्या की, रेन झाँगयी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना बीजिंगच्या Central Disciplinary Inspection Commission पुढे उभे करण्यात आले व त्यांना आत्मनिर्भर्त्सनेचा मार्ग स्वीकारावा लागला. पुढे 1985 मध्ये रेन सन्मानाने निवृत्त झाले आणि चीनमधील सुधारणेचे एक पर्व संपुष्टात आले. मात्र फुजियानचे पार्टी सचिव झियांग नान इतके नशीबवान नव्हते. तेथील जिन जियांग या औषधी कंपनीच्या गंभीर गुन्ह्यांची जबाबदारी त्यांच्यावर निश्चित करण्यात आली.

खुल्या अर्थव्यवस्थेला आणि आर्थिक सुधारणांना राजकीय व सैद्धांतिक विरोध कमी होत आहे, हे पाहिल्यानंतर डेंग यांनी 1984 मध्ये या प्रयोगाची व्याप्ती वाढविली. जानेवारी 1984 मध्ये डेंग यांनी Guangdong व फुजियान या प्रांतांचा दोन आठवड्यांचा दौरा केला. Shenzen, आणि जवळील दोन जिल्ह्यांमध्ये ते फिरले; तेथील गगनचुंबी इमारती, कारखाने, प्रकल्प व फॅक्टरीजना भेटी दिल्या. आपली धोरणे बरोबर आहेत; या धोरणांमुळे या शहरांनी व राज्यांनी प्रचंड प्रगती केली असून हे यापूर्वी कधी झाले नव्हते, हे त्यांच्या लक्षात आले. एव्हाना चीनमध्ये बऱ्याच लोकांकडे टीव्ही आला असल्याने, लोकांनी टीव्हीवर दक्षिणेतील या भागातील भरभराट व संपन्नताही पाहिली होती.

ग्वांगडाँग व फुजियान येथील दौरा आटोपल्यानंतर डेंग यांनी मूलभूत सुधारणांच्या महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रमाची घोषणा केली, तसेच किनारपट्टीवरील 14 शहरांमध्ये आधुनिक सेझ स्थापन करण्याची घोषणा केली. ऑक्टोबर 1984 मध्ये बाराव्या पार्टी काँग्रेसच्या तिसऱ्या प्लेनममध्ये त्याबद्दलचे सविस्तर धोरण सांगून तपशीलवार मार्गदर्शक सूचना देण्यात आल्या. वस्तुस्थिती अशी होती की, ग्वांगडाँग व फुजियान येथे प्रगत तंत्रज्ञान येण्याबाबत अडचणी होत्या; कारण तंत्रकुशल कामगार व तंत्रज्ञ पुरेशा संख्येने उपलब्ध नव्हते. तेव्हा तरी चीनमध्ये स्वस्तात प्राप्त होणारे कामगार हेच गुंतवणुकीमागील महत्त्वाचे कारण होते. मात्र 1984 नंतर तंत्रकौशल्य झपाट्याने वाढले, तंत्रकुशल कामगारांची संख्या वाढली व प्रगत तंत्रज्ञान चीनमध्ये स्थिरावू लागले.

ग्वांगडॉन्ग आधुनिक चीनमधील तरुणांचे एक स्फूर्तिस्थान बनले. तेथील फोशान (ऋेीहरप) येथे प्रचंड मोठा पूल जेव्हा उभा राहिला, तेव्हा बाँड्‌सद्वारा निधी उभारण्यात आला आणि वाहनांवर टोल आकारून कर्जाची परतफेड करण्यात आली, तेव्हा संबंधित अधिकाऱ्यांवर भांडवलशाहीचे हस्तक अशी टीका झाली. परंतु त्यातील सोय व त्याचे फायदे पाहून लवकरच या पद्धती इतरत्रही सुरू झाल्या आणि भांडवलशाहीची तंत्रे जलदरीत्या आत्मसात करण्यात आली.

चीनमध्ये बदलाचे वारे वाहू लागले होते आणि जलद विकास व गुंतवणूक हे परवलीचे शब्द झाले होते.

Tags: कारखानदारी फुजियान हाँगकाँग डेंग युन चेन इलेक्ट्रॉनिक्स खेळणी वस्त्रोद्योग झेजिआंग जीआंग्झू सिचुआन karkhandari fujiyan wasodhyog hongkong deng yun chen electronics khelani wasraudhyog jiangzyu sichuan weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

डॉ. सतीश बागल,  नाशिक
bagals89@gmail.com

लेखक माजी सनदी अधिकारी आहेत. 


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात