डिजिटल अर्काईव्ह (2009-2020)

मुस्लिम सत्यशोधकांची चहू बाजूंनी कोंडी

दलवाई यांनी मांडलेला विचार, घेतलेल्या भूमिका आणि प्रत्यक्ष रणांगणात उतरून केलेले कार्य हे सारे एकमेवाद्वितीय आहे. भारताच्या इतिहासात असे उदाहरण अद्याप नाही, जागतिक इतिहासात शोधावे लागेल. तो विचार, त्या भूमिका व ते कार्य काय स्वरूपाचे होते? मुस्लिम समाजातील सुधारणा हे त्याचे मध्यवर्ती केंद्र होते, मुस्लिम मूलतत्त्ववाद हे त्यांचे लक्ष्य होते. पण मूलतः तो लढा  शोषणाच्या व अन्यायाच्या विरोधात होता, समतेच्या व मानवतेच्या बाजूने होता. तो सारा आटापिटा हे राष्ट्र एकात्म व्हावे, आधुनिक व्हावे, धर्मनिरपेक्ष व्हावे यासाठी होता.

15 ऑगस्ट 1948 रोजी साने गुरुजींनी साधना साप्ताहिक सुरू केले तेव्हा साधनाचे कार्यालय मुंबई शहरात होते, 1956 मध्ये ते पुणे शहरात हलवण्यात आले. त्या आठ वर्षांत साधनाच्या भावी वाटचालीची भक्कम पायाभरणी झाली, ती साने गुरुजी, आचार्य जावडेकर व रावसाहेब पटवर्धन या तीन संपादकांच्या काळात. त्यानंतरचे पाव शतक  यदुनाथ थत्ते साधनाचे संपादक होते आणि तो काळ खऱ्या अर्थाने साधनाचे उत्कर्ष पर्व म्हणता येईल. कारण विविध क्षेत्रांतील व्यक्ती, संस्था, संघटना यांना बळ पुरवण्याचे काम  त्या काळात मोठ्या प्रमाणात घडून आले. त्या काळात ज्या व्यक्तींना व त्यांच्या कार्याला साधनाने सतत व जोरदार पाठिंबा दिला, त्यातले एक प्रमुख नाव म्हणजे हमीद दलवाई.

1958 मध्ये साधनाने कुमार विशेषांक प्रकाशित करायला सुरुवात केली, त्या पहिल्याच अंकात ‘आहमद’ या शीर्षकाची कथा प्रसिद्ध झाली. त्या कथेच्या शेवटी आहमद नावाच्या शालाबाह्य मुलाने, अगदीच असह्य झाल्यावर पळायचे थांबवून, जिवाच्या आकांताने  सर्व शक्ती एकवटून दगड उचलले आणि (त्याची टिंगलटवाळी करणाऱ्या) शाळेतील मुलांच्या दिशेने भिरकावले. सुन्न करून सोडणारा तो शेवट!  ती कथा वाचणाऱ्या कोणाही वाचकाला  ते दगड आपल्याच दिशेने आले असे वाटले असणार, आजही वाटेल. त्या कथेचे लेखक होते हमीद दलवाई, तेव्हा वय वर्षे पंचवीस. त्यानंतरची वीस वर्षे तो लेखक व त्याचे कार्य आणि साधना यांचे घट्ट नाते राहिले. 

हमीद दलवाई यांना आयुष्य मिळाले अवघे 45 वर्षे. त्यातील 25 वर्षे सार्वजनिक म्हणावे असे, त्यातील अर्धा कालखंड ललित लेखक म्हणून तर अर्धा कालखंड वैचारिक लेखन व मुस्लिम समाजसुधारणा. 1966 हे वर्ष त्यांच्यासाठी टर्निंग पॉर्इंट म्हणावे असे होते. त्या वर्षी चार महत्त्वाच्या घटना त्यांच्या आयुष्यात घडल्या. पहिली- ‘इंधन’ या नावाजलेल्या व वादग्रस्तही ठरलेल्या कादंबरीचे लेखक म्हणून ते प्रसिद्धीला आले, दुसरी- सात तलाकपीडित मुस्लिम महिलांचा ऐतिहासिक ठरलेला मोर्चा त्यांनी मुंबईत मंत्रालयावर काढला, तिसरी- ‘मराठा’मधील उपसंपादक ही नोकरी सोडून पूर्णवेळ सामाजिक काम करायला त्यांनी सुरुवात केली, चौथी- कोल्हापूर येथील कोरगावकर ट्रस्टकडून फेलोशीप मिळवून भारतभ्रमण करायला प्रारंभ केला. त्यानंतरची दहा वर्षे म्हणजे दलवाई नावाचा झंझावात. त्या दशकात त्यांनी काय नाही केले? मूलगामी व विचारप्रवर्तक म्हणावे असे अनेक लेख लिहिले, वादळी म्हणावीत अशी शेकडो भाषणे केली, थोर-थोर विद्वानांशी वादविवाद केले, जीर्ण पुराणमतवाद्यांना टक्कर दिली, अनेक परिषदा आयोजित केल्या, शिबिरे भरवली, मोर्चे- आंदोलने केली. महाराष्ट्र पिंजून काढला, देशातला बराच भूप्रदेश पायाखालून घातला, विदेशातही घोडदौड करण्याची आकांक्षा बाळगली. 1976 मध्ये अमेरिकन स्वातंत्र्याच्या जाहीरनाम्याला दोनशे वर्षे पूर्ण झाली, तेव्हा अमेरिका व युरोप चा दौरा केला. आणि त्यानंतरच्या वर्षी मृत्यू आला. त्यामुळे एक झंझावात अकाली संपुष्टात आला.

दलवाई यांनी मांडलेला विचार, घेतलेल्या भूमिका आणि प्रत्यक्ष रणांगणात उतरून केलेले कार्य हे सारे एकमेवाद्वितीय आहे. भारताच्या इतिहासात असे उदाहरण अद्याप नाही, जागतिक इतिहासात शोधावे लागेल. तो विचार, त्या भूमिका व ते कार्य काय स्वरूपाचे होते? मुस्लिम समाजातील सुधारणा हे त्याचे मध्यवर्ती केंद्र होते, मुस्लिम मूलतत्त्ववाद हे त्यांचे लक्ष्य होते. पण मूलतः तो लढा  शोषणाच्या व अन्यायाच्या विरोधात होता, समतेच्या व मानवतेच्या बाजूने होता. तो सारा आटापिटा हे राष्ट्र एकात्म व्हावे, आधुनिक व्हावे, धर्मनिरपेक्ष व्हावे यासाठी होता.

अशा या हमीद दलवाई यांनी मुस्लिम सत्यशोधक मंडळाची स्थापना 22 मार्च 1970 रोजी केली, स्थापनेची सभा साधना कार्यालयाच्या आंतरभारती सभागृहात झाली. मंडळाच्या स्थापनेनंतर दलवार्इंना केवळ सात वर्षांचे आयुष्य लाभले, पण त्या दशकभरात त्यांनी इतकी पायाभरणी केली होती की, त्यानंतरचे दशकभर त्यांच्या अनुयायांनी तो लढा मोठ्या हिकमतीने चालू ठेवला. मात्र 1986 हे वर्ष त्या सर्वांचे खच्चीकरण करणारे ठरले, शहाबानो या महिलेला पोटगी देण्याचा सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय राजीव गांधी सरकारने संसदेत कायदा करून रद्दबातल ठरवला. तो प्रकार संपूर्ण देशासाठी प्रचंड मोठा आघात होता. त्यानंतर देशाच्या एकूणच राजकारणाला किती मोठी कलाटणी मिळाली, याबाबत आतापर्यंत खूप बोलले/लिहिले गेले आहे. पण त्या निर्णयाचा सर्वाधिक फटका ज्या संस्था-संघटनांना बसला, त्यात अग्रभागी होते मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ. त्यानंतर मंडळाचा सूर हरवला, कार्यकर्ते सैरभैर झाले, समर्थक निराशेच्या गर्तेत अडकले. पुढील तीन दशके मंडळाचे काम चालू राहिले, पण तो झंझावात पुन्हा निर्माण झालेला नाही, अद्यापही! आता ते मंडळ 50 वर्षांचे झाले आहे, त्याचे सुवर्णमहोत्सवी वर्ष 22 मार्च 2020 रोजी संपत आहे.

अर्थातच, हमीद दलवाई यांच्याबरोबर काम करणारे वा त्यांची साथसंगत करणारे बहुतांश लोक आता काळाच्या पडद्याआड गेले आहेत, काही आयुष्याच्या अखेरच्या टप्प्यावर आहेत, काहींनी त्या विचारांची साथसंगत सोडलेली आहे. मात्र मंडळाचे विद्यमान कार्यकर्ते व हितचिंतक स्वतंत्रपणे वा एकत्रितपणे शक्य तेवढे प्रयत्न करीत आहेत. पण मुळात अपुरी साधने व आर्थिक बळाचा अभाव यामुळे त्यांना अनेक मर्यादा येत आहेत. मात्र ‘या मर्यादा एकवेळ परवडल्या, पण चहूबाजूंनी होणारी कोंडी नको’ अशी त्यांची अवस्था आहे. ही कोंडी कमालीची त्रासदायक आहे, त्यांनी समाजविन्मुखच व्हावे अशी आहे. या कोंडीमुळेच मुख्यत: नवे कार्यकर्ते त्यांच्याकडे येण्याला मर्यादा पडत आहेत. या कोंडीच्या चार बाजू कशा आहेत?

साहजिकच पहिली बाजू अडवली आहे, ज्या मुस्लिम समाजासाठी हे सत्यशोधक काम करतात त्या समाजातील पुराणमतवाद्यांनी! ‘हे सत्यशोधक देव आणि धर्म नाकारणारे आहेत,’ असा त्यांचा अपप्रचार आहे. जुन्या व जाचक रूढी-परंपरांना कवटाळून बसलेल्या या लोकांकडून सत्यशोधकांंवर काही टीका जाणूनबुजून, तर काही टीका अजाणतेपणातून होत असते. आपले हितसंबंध जपण्यासाठी व कमजोर घटकांचे शोषण करून स्वत:चे वर्चस्व राखण्यासाठी हे काही जणांकडून घडते. मात्र उर्वरित जनता अज्ञानाच्या व धर्माच्या नावाखाली अडकलेल्या बेड्यांमधून बाहेर पडलेली नसल्याने, मुस्लिम सत्यशोधकांकडे पाखंडी म्हणूनच पाहते; त्यांना शत्रूस्थानीच मानते. साहजिकच, मुस्लिम सत्यशोधकांना समर्थन तर सोडाच, जागोजागी कडवा विरोध करत राहते.

सत्यशोधकांची दुसरी बाजू अडवली आहे, या देशातील बहुसंख्य असलेल्या हिंदू समाजाने. मुळात हिंदू समाजातील बहुतांश लोकांच्या मनात मुस्लिम समाजाविषयी या ना त्या प्रकारचा राग, द्वेष, वा दुरावा आहे. त्याचे कारण काहींच्या मनावर इतिहासाचे ओझे आहे, काहींच्या मनात तो राग-द्वेष लहानपणापासूनच्या संस्कारातून पेरला गेलेला आहे. काहींच्या मनात तो सभोवतालच्या घटकांकडून होत असलेल्या विखारी प्रचारामुळे आहे, काहींच्या मनात स्वत:च्या अनुभवांचा चुकीचा अर्थ लावण्यातून तो राग द्वेष आहे. तर उर्वरितांच्या मनात दुरावा आहे, सामाजिक व सांस्कृतिक अभिसरण न घडण्यातून म्हणजे प्रत्यक्ष संबंध-संपर्क न येण्यातून किंवा कमी प्रमाणात येण्यातून! परिणामी सर्वसामान्य हिंदू लोक, धर्मपरायण हिंदू लोक, धर्मनिष्ठ हिंदू लोक, हिंदुत्ववादी लोक आणि धर्मांध हिंदू लोक या सर्वच घटकांकडून मुस्लिम सत्यशोधक मंडळाकडे ‘अखेर मुस्लिमच’ अशा पद्धतीने पाहिले जाते. अर्थातच वरीलपैकी काही घटकांना मुस्लिम सत्यशोधक मंडळाविषयी थोडीबहुत सहानुभूती वाटत असते; पण त्याचे मुख्य कारण हे मंडळ मुस्लिम मूलतत्ववादावर टीका करते म्हणून, मुस्लिम समाजातील रूढी-परंपरांवर प्रहार करीत असते म्हणून! मात्र हेच सत्यशोधक जेव्हा हिंदू समाजातील रूढी-परंपरा यांच्यावर किंवा तिथेही स्त्रियांचे व दलितांचे होत असलेले शोषण याबद्दल बोलायला लागतात, तेव्हा हिंदूंमधील सुधारणावाद्यांनाही ते फारसे रूचत नाही, कडव्यांचे तर विचारायलाच नको. म्हणजे हिंदूंमधील बहुतांश लोक मुस्लिम सत्यशोधकांकडे ‘काट्याने काटा काढणे’ अशा पद्धतीने बघत असतात, त्यापलीकडे या सत्यशोधकांची तमा त्यांना अजिबात नसते.

मुस्लिम सत्यशोधकांची तिसरी बाजू अडवली आहे, त्यांना पाठिंबा, मदत व साथसंगत करणाऱ्या उदारमतवादी, पुरोगामी वा सुधारणावादी लोकांकडून. यांच्यात अनेक प्रकारचे गट-तट आहेत, पण त्यांच्या भूमिकांना तीन प्रमुख आयाम आहेत. एक- काहींना वाटते की, मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ ज्या प्रकारची भूमिका घेते, त्यामुळे धर्माचा पगडा असलेला मुस्लिम समाज आपल्यापासून दूर जाईल. तर काहींना वाटते की, स्वधर्मावर टीका करणाऱ्या सत्यशोधक मंडळाच्या भूमिकांचा गैरफायदा हिंदुत्ववादी शक्ती उचलतील आणि मग मंडळाला जे हवे त्याच्या नेमके उलट घडेल. तिसरा आयाम असणाराही एक वर्ग आहे, त्यांच्या मतांनुसार धर्म ही अतिशय गंभीर व जटिल बाब आहे; तिला हात न घालता शिक्षण, बेरोजगारी असे विषय हाताळूनच मुस्लिम समाजाला सुधारणांच्या दिशेने सरकवता येईल. वरील तीनही आयाम असणाऱ्या लोकांच्या भूमिका स्थूल मानाने बरोबर आहेत आणि त्यांच्या आक्षेपांमध्ये वा त्यांना वाटणाऱ्या भीतीमध्येही तथ्य काही प्रमाणात आहे. मात्र त्या आधारावर हे लोक मुस्लिम सत्यशोधकांवर ज्या प्रकारचा दबाव कळत-नकळत निर्माण करतात, त्याचा परिणाम या सत्यशोधकांची अवस्था ‘तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार’ अशी होऊन जाते. त्यातही विशेष हे आहे की, धर्मनिष्ठ हिंदू वा हिंदुत्ववादी समजल्या जाणाऱ्या व्यक्ती-संस्था-संघटना यांच्याशी जरा कुठे संबंध आला किंवा संवाद झाला की, या सत्यशोधकांकडे संशयी नजरेने पाहिले जाते, ‘हे शत्रूच्या कळपात जातील किंवा शत्रू यांचा गैरफायदा उठवतील’ अशी काहीशी ती समजूत असते. आणि बरोबर याच्या उलट हिंदुत्ववाद्यांमधील उदारमतवादी समर्थक वा सहानुभूतीदार वागत असतात, त्यांच्या उक्ती-कृतीला या सत्यशोधकांनी ‘हो’ म्हणावे अशी अपेक्षा बाळगून असतात.

सत्यशोधकांची चौथी बाजू अडवली जाते सरकारकडून व प्रशासनाकडून. कोणतेही सरकार मग ते राज्यांतील असो वा केूंद्रातील आणि कोणत्याही पक्षाचे असो (डाव्या, उजव्या, मधल्या), ते या सत्यशोधकांपासून चार हात दूर राहणे पसंत करतात. ‘हे सत्यशोधक इतके अल्पसंख्य आहेत की, यांचा आपल्याला सत्ता मिळविण्यासाठी काही फायदा नाही’ अशी ती भावना. पण एक वेळ ही भावना परवडली अशी त्यांची दुसरी भावना असते. ती अशी की, या सुधारणावाद्यांशी संपर्क संवाद ठेवणे म्हणजे सर्वसामान्य वा धर्मश्रद्ध मुस्लिम समाज (जो आपला मतदार आहे वा होऊ शकतो) आपल्यापासून दुरावेल! म्हणजे एकदा सरकार दरबारी अशी मानसिकता असेल तर मुस्लिम सत्यशोधकांच्या वाट्याला प्रशासनाच्या स्तरावर बेपर्वाई, बेफिकिरी व असहकार येणार यात विशेष ते काय! या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे, मुस्लिम समाजातील सुधारणांसाठी काही कायदे करायचे असतील वा काही पुरोगामी पावले टाकणारे कार्यक्रम-उपक्रम राबवण्याची मागणी करायची असेल तर, सरकार व प्रशासन यांच्याकडून चालढकल वा साफ दुर्लक्ष केले जाते. तरीही या सत्यशोधकांनी आग्रह धरलाच तर, ‘तुमच्या या मागण्यांना तुमच्या समाजातून पाठिंबा नाही, तो तयार झाला की आम्ही हे करू’ असे निर्लज्ज उत्तर अजिजीच्या सुरात दिले जाते. दाता व याचक असे काहीसे स्वरूप त्याला प्राप्त होते. वस्तुत: असे म्हणून आपण समोरच्यांचा तर सोडाच, देशाचाही अवमान करीत आहोत हे त्यांच्या गावीही नसते.

तर अशा प्रकारे मुस्लिम सत्यशोधकांची चहूबाजूंनी होत आलेली कोंडी आहे. या कोंडीतून बाहेर पडण्यासाठी खुष्कीचा म्हणावा असा मार्ग दिसत नाही. परिणामी या सत्यशोधकांचे प्रभावक्षेत्र वाढत नाही. मात्र वरील परिस्थिती लक्षात घेता, मुस्लिम सत्यशोधक मंडळाने केलेली वाटचाल कौतुकास्पद आहे, देशपातळीवर तरी अनन्यसाधारण आहे.

तरीही प्रश्न उरतोच, या कोंडीतून बाहेर पडण्यासाठी काही उपाय आहेत का? अर्थातच दीर्घकाळच्या जटिल परिस्थितीतून निर्माण झालेली ही कोंडी असल्याने, सोपी उत्तरे त्यासाठी असणार नाहीत. मात्र एक लक्षात घेतले पाहिजे की, ही कोंडी हमीद दलवाई यांनाही होतीच! त्यांनी त्यातून धडका मारून झंझावात कसा निर्माण केला हे समजून घेतले, तर काही एक वाट प्राप्त परिस्थितीतून पुढे जाण्यासाठी दिसू शकेल. बौद्धिक व नैतिक बळ गोळा करणे, संघटनशक्ती वाढवणे आणि विरोधकांच्या टीकेला व समर्थकांच्या आक्षेपांना तोडीस तोड उत्तरे देण्यासाठी वाद-विवादाची तयारी ठेवणे, प्रसंगी किंमत चुकवण्याची तयारी असणे हीच ती वाट! अर्थातच, यासाठी नि:स्पृह वृत्ती अंगी बाणवावी लागेल. ते सर्व करण्यासाठी मुस्लिम सत्यशोधकांना बळ मिळो अशी प्रार्थना! आणि त्यासाठी त्यांना मोकळा श्वास व खुले अवकाश मिळू द्यावे अशी (सर्व प्रकारच्या) हिंतचिंतकांना आग्रहाची विनंती!

Tags: हमीद दलवाई विनोद शिरसाठ मुस्लीम सत्यशोधक मंडळ संपादकीय sampadakiy editorial hameed dalwai vinod shirsath muslim satyashodhak mandal weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात