डिजिटल अर्काईव्ह (2008 - 2021)

हैदराबादच्या स्वातंत्र्यलढ्यावर दृष्टिक्षेप

गेल्या आठवड्यात 17 सप्टेंबर- हैदराबाद मुक्तिसंग्राम दिवस म्हणून साजरा केला गेला. या विषयावर खूपच कमी लोक अवगत आहेत, म्हणून ग. प्र. प्रधान लिखित ‘स्वातंत्र्यसंग्रामाचे महाभारत’ या पुस्तकातील एक प्रकरण इथे पुनर्मुद्रित करीत आहोत. या पुस्तकाची नवी आवृत्ती गेल्या महिन्यात साधना प्रकाशनाकडून आली आहे.

भारतात छोटी-मोठी मिळून सुमारे 460 देशी संस्थाने होती. त्यांपैकी पंधरा-सोळा संस्थाने बरीच मोठी होती. हैदराबाद, म्हैसूर व काश्मीर ही संस्थाने सर्वांत मोठी होती. हैदराबादचे एकूण क्षेत्रफळ 82698 चौरस मैल इतके मोठे होते आणि तेथील लोकसंख्या 1 कोटी 63 लाख 38 हजार होती. तेलुगू, मराठी आणि कन्नड अशा तीन भाषिक विभागांत हैदराबाद राज्य पसरले होते. एकूण 17 जिल्ह्यांपैकी 9 जिल्ह्यांचा तेलंगण, 5 जिल्ह्यांचा मराठवाडा आणि 3 जिल्ह्यांचा कर्नाटक असा निजामाच्या राज्याचा प्रदेश होता. हैदराबादचा निजाम मीर उस्मानअली हा 1911 मध्ये गादीवर आला. तो राजकीय दृष्ट्या धूर्त, पाताळयंत्री आणि महत्त्वाकांक्षी होता. उर्दू ही ह्या संस्थानची राजभाषा होती आणि शिक्षणाचे माध्यमही उर्दूच ठेवले होते. हिंदूंची संख्या 1 कोटी 33 लाख असूनदेखील त्यांचे नोकऱ्यांतील प्रमाण मात्र 20 टक्केच होते आणि अधिकाराच्या हुद्द्यावर तर फारच थोडे हिंदू होते. मुसलमानांची संख्या 21 लाखांच्या आसपास असूनही नोकऱ्यांतील त्यांचे प्रमाण मात्र 75 टक्क्यांहून अधिक होते. आपली सत्ता बळकट करण्यासाठी ब्रिटिश साम्राज्यवाद्यांनी निजामाचा वापर मोठ्या धूर्तपणे करून घेतला. ‘फोडा आणि झोडा’ या ब्रिटिशांच्या कुटील राजनीतीतील निजाम हे एक प्रमुख प्यादे होते. निजामी सत्तेच्या रूपाने भारतीय भूमीवर धर्मांध प्रवृत्तीचे एक प्रखर केंद्र कायम ठेवावयाचे, हा ब्रिटिशांचा डाव होता आणि स्वार्थापोटी निजामही त्यांना सामील झाला होता.

गांधीजींच्या नेतृत्वाखालील 1920 च्या असहकाराच्या चळवळीबरोबरच खिलाफत चळवळ सुरू झाली, तेव्हा हैदराबाद संस्थानातील काही प्रतिष्ठित मुसलमानांनी त्या चळवळीत भाग घेतला. त्या वेळी ब्रिटिशांनी निजामाला दम भरताच, निजाम मीर उस्मानअलीने ही चळवळ बंद पाडण्याचा हुकूमनामा काढला. इतकेच नव्हे, तर खिलाफत ही इस्लामविरोधी चळवळ आहे, असेही जाहीर करून त्या चळवळीतील काही मुस्लिम तरुणांना तुरुंगात डांबले.

निजामाने खासगी शाळांवर निर्बंध घालून खेड्यापाड्यांत ज्ञानाचा प्रसार होऊ नये, अशी व्यवस्था केली. संस्थानी मुलुखात नागरी स्वातंत्र्य तर नाममात्रही अस्तित्वात नव्हते. पण कितीही जुलूम-जबरदस्ती केली तरी, स्वातंत्र्याची आकांक्षा कधीही नष्ट करता येत नसते. 1857 च्या स्वातंत्र्यलढ्यात निजामी फौजेतील काही जणांनी भाग घेतला होता. त्यांना फाशी देण्यात आले. बाळकृष्ण चापेकर आणि अनंत कान्हेरे हे दोघे क्रांतिकारक काही काळ हैदराबाद संस्थानात राहत होते. निजाम मीर उस्मानअली याने कितीही दडपशाही केली, तरी लोकमान्य टिळकांच्या स्वराज्य, स्वदेशी व बहिष्कार या चळवळीचे पडसाद हैदराबाद संस्थानातदेखील उमटलेच. लोकमान्यांच्या त्यागमय जीवनापासून अनेकांना स्फूर्ती मिळाली. गांधीजींच्या असहकाराच्या चळवळीकडे तेलंगण, मराठवाडा व कर्नाटक या तीनही विभागांतील अनेक तरुण आकृष्ट झाले. त्यांच्यापैकी काही जण पुण्या-मुंबईला कॉलेजमध्ये शिकत होते. त्यांनी गांधीजींच्या चळवळीत भागही घेतला. गांधीजी टिळक फंड गोळा करण्याकरता हैदराबादला आले असताना लोकांना त्यांची मिरवणूक काढावयाची होती, परंतु निजामाने मिरवणुकीस परवानगी नाकारली. हैदराबाद संस्थानात 1920 ते 1938 या काळात राजकीय जागृतीचे वारे वाहू लागले. काही तरुण देशभक्तांनी शाळा, वाचनालये, साहित्यसभा आदी माध्यमांतून विद्यार्थी आणि नागरिकांवर देशभक्तीचे संस्कार केले. या चळवळी जसजशा वाढू लागल्या तसतसा निजामाचा जुलूमही चढत्या श्रेणीने वाढत गेला. वामनराव नाईक आणि केशवराव कोरटकर या दोघांनी पुढाकार घेऊन सामाजिक परिषदा घेतल्या. त्यातूनच आंध्र परिषद निर्माण झाली. अखिल भारतीय काँग्रेसची शाखा हैदराबाद संस्थानात काढण्यात आली. मात्र या शाखेमार्फत भरविलेल्या राजकीय परिषदा हैदराबाद संस्थानाबाहेर भरवाव्या लागल्या. काकिनाडा (1923), मुंबई (1926), पुणे (1928) आणि अकोला (1931) येथे या परिषदा झाल्या. या राजकीय परिषदांमुळे हैदराबादमधील स्वातंत्र्यलढ्याची पायाभरणी झाली. प्रजाशिक्षण परिषदेनेही महत्त्वाची कामगिरी पार पाडली. स्वामी रामानंद तीर्थ हे या प्रजाशिक्षण परिषदेचे अध्वर्यू होते. त्यांनी अंबेजोगाई येथे योगश्वरी हायस्कूल काढले आणि अनेक तरुणांवर देशभक्तीचे संस्कार केले. स्वामी रामानंद तीर्थ पुढे हैदराबादच्या स्वातंत्र्यसंग्रामाचे सर्वश्रेष्ठ नेते बनले. दरम्यानच्या काळात हैदराबाद पोलिटिकल रिफॉर्म्स असोसिएशनसारख्या काही राजकीय व अर्धराजकीय संस्था निघाल्या होत्या, परंतु निजामाच्या दडपशाहीमुळे त्या बंद पडल्या.

म. गांधींच्या नेतृत्वाखालील स्वातंत्र्य-संघर्षाचे पडसाद 1930 नंतर हैदराबाद संस्थानात उमटले. एक बैठक होऊन, जुलै 1938 मध्ये स्टेट काँग्रेसच्या स्थापनेची घोषणा करण्यात आली आणि आमसभेच्या बैठकीत स्टेट काँग्रेसचे पदाधिकारी नेमण्यात येतील, असे 9 सप्टेंबरला जाहीर करण्यात आले. परंतु हैदराबादच्या निजामाने 7 सप्टेंबर रोजीच जादा गॅझेट काढून स्टेट काँग्रेसवर बंदी घातली. हैदराबादच्या नेत्यांनी गांधीजींशी संपर्क साधून स्टेट्‌स पीपल्स कॉन्फरन्स (संस्थानी प्रजा परिषद) या अखिल भारतीय संघटनेत सामील होण्याचा मनोदय व्यक्त केला. काही मवाळ पुढारी निजामाबरोबर वाटाघाटी करत होते. परंतु स्वामी रामानंद तीर्थ व त्यांचे सहकारी गोविंदराव नानल, रामकिशन धूत आणि रविनारायण रेड्डी आदी जहाल नेत्यांनी सत्याग्रह करण्याचा निर्णय घेतला. स्टेट काँग्रेसने 24 ऑक्टोबर 1938ला सत्याग्रह करण्याची घोषणा केली. तत्पूर्वी 21 ऑक्टोबर रोजी हिंदू महासभेच्या वतीने सत्याग्रह सुरू करण्यात आला. आर्य समाजाने 27 ऑक्टोबरला सत्याग्रह सुरू केला. आर्य समाजातर्फे 7594, हिंदू महासभेतर्फे 1590 आणि स्टेट काँगे्रसतर्फे 536 सत्याग्रही तुरुंगात गेले. सत्याग्रह स्थगित झाल्यावर ऑगस्ट 1939 मध्ये सर्व सत्याग्रहींची मुक्तता झाली. पुढे स्वामी रामानंद तीर्थ व त्यांचे सहकारी यांनी म. गांधींच्या सल्ल्यानुसार विधायक कार्य सुरू केले. गांधीजींनी 1940 मध्ये वैयक्तिक सत्याग्रहाचे आंदोलन सुरू केले. स्वामी रामानंद तीर्थ, प्राणेशाचार्य, हिरालाल कोटेचा, अच्युतभाई देशपांडे, देवरामजी चव्हाण आदींनी हैदराबाद संस्थानात वैयक्तिक सत्याग्रह केला. त्यांना कारावासाच्या शिक्षा झाल्या. या सर्वांची 1941च्या डिसेंबरमध्ये मुक्तता झाली. याच कालखंडात निजामाच्या पाठिंब्याने इत्तेहादूल मुस्लिमीन या संघटनेने जातीय भूमिका घेऊन स्टेट काँग्रेसला विरोध केला. पुढे हीच संघटना मुस्लिम लीग म्हणून काम करू लागली.

गांधीजींनी आणि काँग्रेसच्या अन्य नेत्यांनी 1942 च्या चले जाव आंदोलनात संस्थानी प्रजेस लढ्यात भाग घेण्याचे आवाहन केले. या आवाहनास हैदराबाद संस्थानातील स्टेट काँग्रेसच्या कार्यकर्त्यांनी प्रतिसाद दिला. स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी हैदराबादमध्ये हे आंदोलन सुरू करण्याची घोषणा केली. त्यांना व अन्य काही निवडक लोकांना निजाम सरकारने 16 ऑगस्ट 1942 ला अटक केली. या आंदोलनात सुमारे पाचशे लोकांनी कारावास भोगला.

काँग्रेस वर्किंग कमिटीच्या सदस्यांची 1945 मध्ये सुटका झाल्यावर काश्मीरमध्ये पं. नेहरूंच्या अध्यक्षतेखाली संस्थानी प्रजा परिषदेचे अधिवेशन झाले. हैदराबाद संस्थानच्या वतीने या अधिवेशनास स्वामी रामानंद तीर्थ हजर होते. पुढे 3 जुलै 1946 रोजी हैदराबाद स्टेट काँग्रेसवरची बंदी उठली. दरम्यान, इत्तेहादुल मुस्लिमीनचे नेतृत्व कासीम रझवी या कडव्या, धर्मांध नेत्याकडे गेले. त्याने रझाकार ही सशस्त्र संघटना उभी करून हैदराबाद संस्थानातील हिंदूंवर अत्याचार करण्यास सुरुवात केली. नांदेड जिल्ह्यात बिलोलीजवळ गोविंदराव पानसरे या गांधीवादी कार्यकर्त्यावर रझाकारांनी 29 ऑक्टोबर 1946 रोजी सशस्त्र हल्ला करून त्यांचा खून केला.

भारताला स्वातंत्र्य देण्याबाबतची घोषणा ब्रिटिश पंतप्रधान ॲटली यांनी पार्लमेंटमध्ये केली आणि हैदराबाद संस्थानातील प्रजेच्या मनातील स्वातंत्र्याची आकांक्षा उफाळून आली. जुलै 1947मध्ये भरलेल्या स्टेट काँग्रेसच्या अधिवेशनात स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी अध्यक्षपदावरून, 7 ऑगस्ट 1947 हा भारतीय संघराज्यात सामील होण्याचा दिन आणि 15 ऑगस्ट 1947 हा स्वातंत्र्यदिन म्हणून साजरा करण्याचे आवाहन हैदराबादमधील जनतेला केले. दि. 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यावर, हैदराबाद संस्थानला आपले स्वतंत्र्य अस्तित्व जाहीर करण्याचा हक्क मिळेल, अशी ह्या सुमारासच निजामानेही घोषणा केली. ‘तिरंगा ध्वज हा परकीय राष्ट्राचा ध्वज असल्यामुळे तो फडकविणाऱ्यांना शिक्षा होईल’, असेही निजामाने जाहीर केले.

हैदराबादमधील शूर कार्यकर्त्यांनी व जनतेने हा हुकूम चक्क धाब्यावर बसवला. अनेक ठिकाणी तिरंगी ध्वज उभारले. नांदेड येथे स्टेट काँग्रेसचे कार्यकर्ते व इत्तेहादूल मुस्लिमीनचे रझाकार यांच्यात जोरदार चकमक उडाली.

हैदराबाद स्टेट काँग्रेसने सत्याग्रह सुरू केला. किमान दहा हजार सत्याग्रही तुरुंगात गेले. 600 वकिलांनी कोर्टावर आणि 14000 विद्यार्थ्यांनी शाळा-कॉलेजांवर बहिष्कार टाकला. 3000 पाटील-पटवाऱ्यांनी राजीनामे दिले. दिगंबरराव बिंदू, गोविंदभाई श्रॉफ, डॉ.मेलकोटे हे स्वामी रामानंद तीर्थ यांचे सहकारी लढ्याचे नेतृत्व करीत होते. या वेळी रझाकारांनी अनन्वित अत्याचार सुरू ठेवले. त्यांचा प्रतिकार करण्यासाठी भूमिगत चळवळ सुरू करण्यात आली. भूमिगत कार्यकर्त्यांची काही केंद्रे भारतीय हद्दीत मनमाड, वाशीम, विजयवाडा आदी ठिकाणी उघडण्यात आली. या केंद्रांतून हैदराबादमधील कार्यकर्त्यांना शस्त्रे पुरवली जाऊ लागली. झुंजार भूमिगत कार्यकर्त्यांनी सशस्त्र रझाकारांशी शस्त्रांनिशी लढत दिली. त्याचप्रमाणे उमरी बँकेवरील हल्ला; इस्लामपूर, अपसिंगा व बर्दापूर या पोलीस ठाण्यांवर हल्ले, हैदराबाद शहरात पोलीस परेड ग्राऊंडवर बॉम्बस्फोट इत्यादी अनेक साहसी कृत्ये केली. अनेक ठिकाणी दूरध्वनीच्या तारा तोडण्यात आल्या आणि रेल्वे स्टेशनांवर हल्ले करण्यात आले. यामध्ये अनेक कार्यकर्ते हुतात्मा झाले. स्वामी रामानंद तीर्थ यांना अटक करण्यात आली, तेव्हा वातावरण कमालीचे तापले. हैदराबादेत आर्य समाजी युवक नारायण बापू पवार व त्याचा सहकारी पेंट्ट्या यांनी निजामाच्या मोटारीवर बॉम्ब फेकला. निजाम बचावला, परंतु त्यानंतर रझाकारांचे अत्याचार मात्र भयंकर वाढले.

रझाकारांच्या अत्याचारांना विरोध करणारा शोएबउल्ला खान हा तरुण पत्रकार ‘इमरोज’ हे वर्तमानपत्र चालवत असे. रझाकारांनी 22 ऑगस्ट 1948 ला शोएबउल्ला खानचा खून केला. रझाकार व निजाम यांना हिंदू व मुसलमान यांच्यात रणकंदन माजवायचे होते. हैदराबाद स्टेट काँग्रेसचे नेते आणि कार्यकर्ते रझाकारांशी लढत होते, परंतु त्यांनी स्टेट काँग्रेसला कधी जातीय स्वरूप येऊ दिले नाही. त्यांच्या या धोरणामुळे निजामाचा डाव फसला. स्टेट काँग्रेसच्या कार्यकर्त्यांनी कोणत्याही मशिदीवर कधी हल्ला केला नाही; रझाकारांच्या ठाण्यांवर मात्र हल्ले करण्यास ते कधीही डगमगले नाहीत.

मीर लायकअली हा हैदराबादचा पंतप्रधान झाल्यावर भारताचे गृहमंत्री सरदार पटेल यांना भेटला. सरदार पटेलांनी त्याला परिस्थितीची योग्य जाणीव करून दिली, परंतु लायकअलीने सरदार पटेलांचा सल्ला मानला नाही. इकडे, पाकिस्तानशी हातमिळवणी करण्याच्या निजामाच्या कारवाया गुप्तपणे सुरू होत्याच. नव्याने स्वतंत्र झालेल्या भारताच्या अस्तित्वाला अशा रीतीने सुरुंग लावण्याचे डावपेच निजाम खेळू लागल्यावर त्याचा फडशा पाडणे आवश्यकच होते. अखेर पोलीस कारवाई करण्याचा निर्णय भारत सरकारने 13 सप्टेंबर 1948 ला घेतला. दि. 17 सप्टेंबर 1948 रोजी मेजर जनरल चौधरी यांच्या आधिपत्याखाली भारतीय सैन्य हैदराबाद संस्थानात घुसले आणि एखाद्या पत्त्याच्या बंगल्याप्रमाणे निजामी राजवट पाहता-पाहता कोसळली. निरपराध जनतेवर अत्याचार करणाऱ्या रझाकारांचा नि:पात करण्यात आला. निजामाला शरणागती पत्करावी लागली आणि अवघ्या पाच दिवसांत हैदराबाद संस्थानाचे अस्तित्व नामशेष झाले. जनतेची स्वातंत्र्याची आकांक्षा पूर्ण झाली आणि हैदराबादवर भारताचा राष्ट्रध्वज अखेर फडकू लागला.

‘स्वातंत्र्यसंग्रामाचे महाभारत’ हे पुस्तक Amazon वर उपलब्ध आहे.

Tags: weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

ग. प्र. प्रधान

प्राध्यापक, साधनेचे माजी संपादक आणि विधान परिषदेचे माजी सभापती 


प्रतिक्रिया द्या


लोकप्रिय लेख 2008-2021

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 1996-2007

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके