Diwali_4 अथांग आणि अफलातून
डिजिटल अर्काईव्ह (2008-2021)

अरुण खोपकर यांच्या चित्रव्यूह आणि चलत्‌चित्रव्यूह या जोडपुस्तकासाठी गेल्या वर्षी महाराष्ट्र फाउंडेशन (अमेरिका) यांचा अपारंपरिक ग्रंथ पुरस्कार दिला गेला होता. त्यासंदर्भातील त्यांची एक मुलाखत गेल्या वर्षी साधनाच्या पुरस्कार विशेषांकात प्रसिद्ध झाली आहे. याच जोडपुस्तकाला साहित्य अकादमीचा या वर्षीचा पुरस्कार गेल्या आठवड्यात जाहीर झाला आहे. त्यानिमित्ताने, त्या पुस्तकावरील कुमार केतकर यांचा ‘दिव्य मराठी’त प्रसिद्ध झालेला लेख पुनर्मुद्रित करीत आहोत.

अरुण खोपकर हा एक अफलातून आणि अथांग माणूस आहे. खरे म्हणजे, हे वाक्य वाचल्याबरोबरच तो आक्षेप घेऊ शकेल. ‘अफलातून’ या शब्दाच्या काय काय अर्थच्छटा आहेत आणि जगातला प्रत्येक माणूसच कसा अथांग असतो, यावर तो त्याच्या लाघवी व छद्मी भाषेत प्रबोधन करेल. त्याच्या आयुष्यात आलेल्या अस्सल अफलातून आणि अथांग माणसांबद्दल बोलेल वा त्यांची शब्दचित्रं लिहील.

अशा काही माणसांची शब्दचित्रे त्याच्या ‘चित्रव्यूह’ आणि ‘चलत्‌चित्रव्यूह’ या दोन संग्रहांमध्ये प्रसिद्ध झाली आहेत. त्या चित्रव्यूहांमधूनच खोपकरांच्या व्यक्तिचित्राच्या अनंत छटा आपल्याला दिसू लागतात; पण धुके जसे हातात पकडता येत नाही, तशा त्या छटा दिसल्या तरी त्या रेखाटणे कठीण आहे. किंवा भुंगा जसा विलक्षण वेगाने आणि अनपेक्षित दिशांनी निमिषार्धात आपल्यासमोरून जातो, तसेच काहीसे खोपकर आपल्याला हुलकावणी देऊन बागेतील कुठच्या तरी फुलांच्या थव्यांकडे जाताना दिसतात आणि दिसेनासे होतात. या दोन पुस्तकांचा संच वाचताना वाचकांना जो हा अनुभव येतो, तोच त्यांना जवळून ओळखणाऱ्यांनाही येतो.

अरुण खोपकर फक्त सिने-दिग्दर्शक नाहीत; जरी चित्रपट हा त्यांचा मुख्य ध्यास आहे. त्यांचे चिंतन-मनन आणि प्रत्यक्ष मनस्वी काम चित्रपटासंबंधात आहे; पण प्रत्यक्षात त्यांना अनेक युरोपीय भाषा अवगत आहेत- जर्मन, फ्रेंच, रशियन. खोपकरांना साहित्याची, संगीताची, चित्रकलेची आणि त्याचबरोबर तत्त्वज्ञान, मानसशास्त्र, सौंदर्यशास्त्र यांची जशी सखोल जाण आहे, तशी फारच कमी मराठी अभिजनांना आहे. पण म्हणून त्यांना लौकिक अर्थाने ‘विद्वान’ असे संबोधणे त्यांच्यावर अन्याय करणारे ठरेल. कारण बहुतेक ‘विद्वज्जन’ सामाजिक-सांस्कृतिक बांधिलकी मानत नाहीत. खोपकर कट्टर बांधिलकीवादी आहेत; पण म्हणून ते प्रचाराला कला असे संबोधत नाहीत आणि काही बांधिलकीवादी जसे स्वत:ला विचारसरणीच्या चौकटीत घट्ट अडकवून घेतात तसे खोपकर घेत नाहीत. मार्क्सवादामुळे मन खुले होते आणि समाजातील सुप्त व प्रगट संघर्षांचे भान येते, असे त्यांना वाटत असावे.

या दोन पुस्तकांमध्ये ज्या व्यक्तिचित्रांचा समावेश आहे, त्यावरूनही खोपकरांच्या कलेबद्दलच्या विचारांची आपल्याला ओळख होते. ‘चित्रव्यूह’मध्ये मामा वरेरकर (आजोबांची बंडी), पु. ल. देशपांडे (ऑल इंडिया रेडिओ), सुधीर पटवर्धन (मुंबईचा चित्रकार) व सर्वसामान्य कष्टकरी कामगार (भाषावार प्रांतरचना) आणि ‘चलत्‌ चित्रव्यूह’मध्ये ऋत्त्विक घटक (रॉयल टायगर ऑफ बेंगॉल), नारायण सुर्वे, दादू इंदुरीकर, भास्कर चंदावरकर, मणी कौल (जे न देखे रवी...) यांची वेधक शब्दचित्रे आहेत.

खोपकरांनी ‘हाथी का अंडा’ या चित्रपटाचे दिग्दर्शन आणि निर्मिती केली. ती गोष्ट आहे एका पुस्तकवेड्या मुस्लिम रद्दीवाल्याची. म्हटले तर हा चित्रपट लहान मुलांचा; परंतु प्रत्यक्षात तो ‘एका लहान मुलाच्या दृष्टीतून दिसलेल्या एका थोर माणसाबद्दलचा चित्रपट’ आहे, असे खोपकर म्हणतात. हा चित्रपट खोपकरांनी (मनाने!) भास्कर शेट्टी नावाच्या अनामिक राहिलेल्या माणसाला अर्पण केला आहे. हा भास्कर शेट्टी कोण, तर एक पानवाला. शिवाजी पार्कला पानाच्या गादीवर बसणारा.

अरुण जेव्हा तीन-साडेतीन वर्षांचा होता, तेव्हा या पानवाल्याच्या मांडीवर बसून गिऱ्हाइकांना पानेही बनवून द्यायचा; पण त्याचे भास्कर शेट्टीबद्दलचे आकर्षण होते ते केवळ त्या पानाचे आणि गादीवरील पितळेच्या चकचकीत भांड्यांचे नव्हे. भास्करला अनेक भाषांबद्दल आणि ‘बोलीज्ञान’ कुतूहल होते. तुळू त्याचीच भाषा. मराठी परिसरात वास्तव्य असल्यामुळे मराठी. भास्कर उर्दू शिकत होता. कानडी तर त्याची घरचीच भाषा. तो शिवाजी पार्कच्या बंगाल क्लबमध्ये बंगाली शिकायला जात असे. तो हिंदी शिकला आणि हिंदीतील अभिजात साहित्य वाचू लागला- अगदी प्रेमचंदसुद्धा. मुंबईत गुजराती भाषा यायला व्यावसायिकांना फारसे परिश्रम घ्यावे लागत नाहीत. बाकी दक्षिणेतल्या सर्वच भाषा. असा हा बारा भाषा येणारा माणूस’ म्हणजे भास्कर शेट्टी. (‘बारा भाषा येणाऱ्या’ या भास्कर शेट्टीचे दुकान शिवसेनेच्या दंगलीत जाळले गेले. त्याच्या बहुभाषिक पुस्तकसंग्रहासकट.)

खोपकर यांच्या या निबंध आणि व्यक्तिचित्रांच्या संग्रहात जी स्मृतिचित्रे येतात, ती फक्त त्या व्यक्ती व त्या प्रसंगापुरती मर्यादित नाहीत; त्यातून जीवनाकडे, कलेकडे आणि एकूण समाजाकडे बघण्याचा एक दृष्टिकोन प्रगट होतो. तो दृष्टिकोन हाच या संग्रहाचा व्यवच्छेदक घटक आहे, असे म्हणता येईल. पुस्तकप्रेम हे खोपकरांच्या जीवनातील सर्वांत प्रगल्भ, नाजूक आणि तेजस्वी अंग.  कोणतीही कला असो वा जीवनातील कोणतीही घटना, भेटणारी व्यक्ती असो वा पाळलेला (वा न पाळलेला) प्राणी, विश्वाचे आकलन असो वा अनाकलनीय अशा जीवसृष्टीबद्दलचे गूढ; या सर्वांशी माणसाचा संबंध येतो तो आपल्या इंद्रियांमार्फत. कानांशिवाय संगीताचा आनंद, दृष्टीशिवाय चित्रपट वा चित्रकलेचा आनंद, स्पर्शाशिवाय जवळिकीतील सुख (वा नफरत), गंधाशिवाय फुले वा अत्तर वा परिसर, जिभेशिवाय विविध आहारांतील भन्नाट चवी व त्यातील रसास्वादानंद - हे काहीच शक्य नाही. अवघे आयुष्यच नीरस, बेचव, आनंदरहित आणि अर्थशून्यही होईल.

‘चित्रव्यूह प्रवेश’ या पुस्तकाच्या प्रवेशद्वारात शिरल्याबरोबर खोपकर आपल्याला त्यांच्या अचाट संग्रहालयाची एक भावनिक-बौद्धिक सहल घडवतात. ही अंशचित्रं कुठल्याही आधीच तयार असलेल्या अमूर्त कल्पनेतून निर्माण झालेली नाहीत... एखादं चित्र क्षणचित्र आहे, दुसरं चिरचित्र आहे, तर तिसरं प्रवाही चलच्चित्र आहे... या लेखसंग्रहात दृश्यचित्रांबरोबर ध्वनिचित्रंही आहेत. ध्वनीची जाणीव (आपल्याला) गर्भाशयातच होते. दृष्टीसारखं तिला जन्मापर्यंत थांबावं लागत नाही. दृष्टी कितीही दूरवर पोहोचली तरी शेवटी पाठीला डोळे नसतात... अनेक ध्वनिचित्रे स्मृतीत खोदलेल्या शिल्पांसारखी किंवा गुहाचित्रांसारखी दीर्घायुषी असतात... ध्वनीपेक्षा शरीराच्या निकट येणारी संवेदना म्हणजे गंध... स्पर्शचित्र आपल्या अंगाला खेटून उभं राहतं... क्षणभंगुर असलं तरीही... या चित्रव्यूहातील सारी चित्रं ही रसचित्रं व्हावीत, ही इच्छा... सर्व इंद्रियांना जागं राहावं लागेल. (या चित्रव्यूहाचा संवेदनास्वाद घेण्यासाठी)’

खोपकरांच्या दोन्ही पुस्तकांतील मराठी भाषा हा खरे तर एक स्वतंत्र लेखन वा अभ्यासविषयच आहे. असे ओजस्वी आणि देखणे, लयबद्ध आणि संकल्पनासंपृक्त, विचार प्रवर्तक आणि विचारप्रक्षोभक मराठी हल्ली फारसे वाचायला मिळत नाही.

विशेष म्हणजे, ‘बेगम बर्वे’सारखे चाकोरीबाहेरचे विषण्ण करणारे नाटक असो वा रशियातील मन विदारक करणारा अनुभव, मांजराच्या मनोव्यापाराचे उत्कट विश्लेषण असो, जपानी सिनेमा, फिल्म इन्स्टिट्यूटमधील अनुभव असोत वा चार्ल्स कोरियांची सर्जनशील स्थापत्यकला व त्या कलेची विलक्षण सांस्कृतिकता- खोपकरांची शब्दकळा कशालाही कवेत घेऊ शकते. खोपकर हे एकाच नव्हे, तर अनेक पठड्यांमधून, विचारप्रवाहांमधून, गटांमधून, चळवळींच्या माध्यमातून, मोर्च्यांमधून फिरले आहेत. जगातील अनेक देशांमध्ये, लोकांमध्ये, संस्कृतींमध्ये त्यांचा वावर झाला आहे.

प्रत्येक अनुभव ओतप्रोतपणे घ्यावा, प्रत्येक विचार बौद्धिकतेच्या सर्व कसोट्यांवर घासून घ्यावा, प्रत्येक रसास्वाद पूर्णपणे घ्यावा आणि प्रत्येक व्यक्तीच्या अंतरंगात शिरण्याचा प्रयत्न करावा- असे खोपकरांना वाटते. त्या क्षितिजाला भिडू पाहणाऱ्या प्रवासवाटा आणि त्यावरील मुक्तछंदी प्रवास हे सर्व तसे अफलातूनच! खोपकरांच्या अथांगाचा की अथांगाच्या शोधात असणाऱ्या अरुणचा हा चित्तवेधक प्रवास आहे!  

दि. १० फेब्रुवारी २०१३ च्या ‘दिव्य मराठी’ अंकात प्रसिद्ध झालेला लेख.  

Tags: चलत्‌चित्रव्यूह कुमार केतकर अरुण खोपकर महाराष्ट्र फाउंडेशन Chalatchitravyuha Kumar Ketkar Arun Khopkar विकलीसाधना साधना साप्ताहिक साधना Sadhana Saptahik Sadhana WeeklySadhana FilmDirector दिग्दर्शक पुस्तक परिचय weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

कुमार केतकर
ketkarkumar@gmail.com

पत्रकार, माजी संपादक- लोकसत्ता, दिव्यमराठी, खासदार- राज्यसभा 


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात