डिजिटल अर्काईव्ह (2012-2020)

जिम कॉर्बेट : वाचकांचे आसमान उंचावणारा लेखक

दि.25 जून 1875 ला जन्मलेला जिम कार्बेट 19 एप्रिल 1955 रोजी काळाच्या पडद्याआड गेला. कोणताही अभिनिवेश न दाखविता त्याने लिहून ठेवलेल्या नोंदी पुढील कित्येक पिढ्यांना समृद्ध करीत राहतील. त्याची पुस्तके म्हणजे जंगल कसे वाचावे याची बाराखडीच वाटत राहतात. जंगलातील दृश्य, आवाज व हालचाली जित्या-जागत्या करून वाचकासमोर मांडण्याची त्याची हातोटी विलक्षण अशीच आहे. जिम कॉर्बेटसारखी निसर्ग वाचण्याची करामत आपल्याला कधीही साधणार नाही; पण किमान जिम कॉर्बेट जरी आपल्याला वाचता आला, तरी आपल्या  निसर्गविषयक आकलनात फार मोलाची भर पडलेली असेल- निसर्गासाठी नाही तर बरीचशी आपल्या अस्तित्वासाठीच... वाचकांच्या कक्षा रुंदावणारे लेखक बरेच असतात, पण जिम कार्बेट मात्र वाचकांचे आसमान उंचावणारा लेखक म्हणून पिढ्यान्‌पिढ्या हस्तांतरित होत राहील...

जिम कॉर्बेटने वयाच्या दहाव्या वर्षी पहिली शिकार केली, तीही नेमबाजीच्या स्पर्धेत बक्षीस मिळालेल्या रायफलने. मग हा सिलसिला किती तरी वर्षे चालू राहिला- अगदी सराईत शिताफीने आणि नरभक्षकाच्या भीतीच्या छायेत जीव मुठीत धरून जगणाऱ्यांना मोकळा श्वास द्यायचा, या नेकदिल ध्यासाने. गढवाली लोकांसाठी तो वाघाचे धारिष्ट्य अन्‌ साधूचे कनवाळूपण असलेला गोरा साधूच होता. लग्न न करता तो वाघासारखा एकटाच जगला. म्हणूनच की काय, तो वाघाच्या नसनसेशी वाकिफ असावा. जिम कॉर्बेट हा रूढ अर्थाने गोरा साहेब तर नक्कीच नव्हता... अनवाणी पायांनी जंगलात वीस-वीस किलोमीटर न थकता-भागता पायपीट करणारा खेडूत तर होता. त्याही पलीकडे जनावरांचे-पाखरांचे आवाज हुबेहूब काढणारा आणि जंगलाचा रुतबा, रिवाज, ऐपत ओळखून त्यात सहज मिसळून जाणारा आदिवासी होता- असे म्हणणेच अधिक सयुक्तिक ठरेल.

नरभक्षक वाघांना मारण्याच्या या जीवघेण्या खेळात कधी कॉर्बेटला आडवी आली दबकत-दबकत पाठलाग करणारी  चौगडची  नरभक्षक वाघीण, तर कधी तालादेवीचा नरभक्षक. कधी भाग्यवान वाघ म्हणून पंचक्रोशीत नाव कमावलेला दबीधुऱ्याचा वाघ आणि त्या वाघाचे अनेक वेळा अविश्वसनीय तरीक्याने वाचणं. एक प्रसंग आवर्जून उल्लेख करावासा वाटतो- वाघ जिमच्या अगदी बंदुकीच्या टप्प्यात असतो. चार-दोन दिवसांत पाऊस पडून जमीन पोखर झालेली नसताना किंवा कोणतेही वारे-वादळ सुटलेलं नसतानाही भले मोठे झाड अचानक खचून काड्‌कन्‌ कोसळते. आवाजासरशी तथाकथित भाग्यवान वाघ पुन्हा एकदा जिमला गुंगारा देतो. जिम या ठिकाणी आवर्जून नमूद करून ठेवतो की, तो खरोखरच भाग्यवान आहे याची खातरजमाच वाघ आपल्या परीने करून देत होता. आमच्यापैकी कोणालाही इजा झाली नाही, असा रोमहर्षक डाव आम्ही खेळलो. त्यानंतर मी दबीधुऱ्याला अनेक वेळा गेलो, पण त्या वाघाला कोणी मारल्याचे ऐकिवात नाही. म्हणजे तो वाघ वृद्ध सैनिकाप्रमाणे काळाच्या उदरात गडप झाला असेल. अशा अनेक अद्‌भुतरम्य साहसी कथांचा ऐवज जिम जेव्हा वाचकांपुढे साक्षात करतो, तेव्हा वाचकांसाठी त्या केवळ शिकारकथा नसतात; तर जंगल, निसर्ग, प्राणी, माणूस यांच्यासंबंधांची ती सुबक अशी एक आकलनगाथाच असते. जिम कार्बेटची  सांगण्याची हातोटी आणि शैली इतकी सच्ची आहे की, त्या शैलीसमोर आजचे वेल इक्विप्ड डिस्कव्हरी चॅनेलसुद्धा फिके वाटत राहतात.

निसर्ग आणि साहस यांच्या बेमालूम अदाकारीतून जिम कार्बेटने ‘मॅन ईटर्स ऑफ कुमाऊँ’ (1944), ‘दि मॅन इटिंग लेपर्ड ऑफ रुद्रप्रयाग’ (1947), ‘जंगल लोअर’ (1953) आणि ‘टेंपल टायगर अँड मोर मॅन ईटर्स ऑफ कुमाऊँ’ (1954) यांसारखी अफलातून पुस्तके लिहून निसर्गाकडे पाहण्याची एक जाणती नजर वाचकांना उपलब्ध करून दिली आहे. बंदूक ही कॉर्बेटची गरज होती, जंगल हे त्याचे पॅशन, तर कॅमेरा हा त्याचा जीव की प्राण...! म्हणूनच त्याने लिहिलेल्या जंगलकथा व चलच्चित्रपटागत आपल्या डोळ्यांसमोरून सरकत जातात.

प्राण्यांच्या क्रौर्याविषयीचे तोकडे असलेले आपले आकलन जिम कार्बेट वाचल्यानंतर वेगळ्या अर्थाने समृद्ध होत जाते. प्राण्यांच्या या क्रौर्यामागे सहेतुक अणुकुचीदार मानवी  भावना नसून, जगण्याच्या लढाईत त्यांच्यासमोर शिल्लक असलेला तो एकमेव असा पर्याय असतो. त्यामुळे त्यांच्या हिंसेमागे केवळ हिंसेचे टोकदार पाठबळ नसते, तर त्यापुढे जाणारे सशक्त असे  कारण असते... चच्चा-बच्चा सुरक्षित राहावा म्हणून कराव्या लागणाऱ्या सिझेरिनच्या कापाकापीगत. निसर्गाचे असे असण्यापलीकडचे दिसणे जिम कॉर्बेट मोठ्या देखण्या पद्धतीने उजागर करीत राहतो. 

जंगलातल्या प्राण्यांच्या हिंसेकडे पाहण्याचा एक अधिक साफ सुथरा अशा मनाला भिडणाऱ्या दृष्टिकोनाची ऊरभेट जिम वाचकाला पदोपदी करून देऊन कळत-नकळत आपल्या निसर्गविषयक जाणिवा अधिकाधिक प्रगल्भ करीत जातो, मोठ्या नजाकतीने.

कॉर्बेट जेव्हा म्हणतो- जंगलातला कोणताही जीव स्वतःहून आक्रमक वा हल्लेखोर नसतो, परिस्थिती त्याला तसे करण्यास बाध्य करते... किंवा जगण्यातल्या लढाईत ही एकमेव बाराखडी त्यांच्याकडून घोटून घेतलेली असते; ऑदरवाईज वाघ अगदी भुकेला असला, तरी शेजारून जाणाऱ्या मनुष्य-प्राण्याकडे ढुंकूनही पाहत नाही किंबहुना, मानवी स्मेलच त्याला आवडत नाही. माणूस हा तसा कोणत्याही अर्थाने त्याच्यासाठी दखलपात्र ऐवजही नसतो. ना भीती म्हणून, ना भूक म्हणूनही. वाघाकडे असलेल्या अमाप ताकदीचा रुबाब त्याने कधी केल्याचे ऐकिवात नाही. वेळप्रसंगी केवळ अनिवार्य म्हणून ती वापरायची असते, अन्यथा ती म्यान करून ठेवल्यानेच ती अधिक रुबाबदार दिसत राहते. निसर्गाने कोणतीही ट्युशन फी न आकारता वाघाला दिलेले हे शहाणपण असते. वाघांचे उपजत असलेले हे शहाणपण ‘पॉवर माँगर’ असलेल्या माणसाला कधीही उमजणार नाही. म्हणूनच त्याच्या सत्तेचा रुबाब देखणा वाटण्याऐवजी ओंगळवाणाच वाटत राहतो. हे उमजण्यासाठी जिम कॉर्बेटसारखे जंगल नाही वाचले, तरी किमान कार्बेट तरी वाचलाच पाहिजे. साध्या-साध्या छोट्या-छोट्या प्रसंगांतून जगण्यातली सोपी-सोपी रहस्ये मोठ्या नफिस पद्धतीने जिम उलगडत जातो. मासल्यादाखल- जंगलातले सर्व जीव त्यांच्या नैसर्गिक परिस्थितीत अगदी आनंदाने जगत असतात. निसर्गात दुःख नाही, कशाची टोचणीही नाही. तळ्यातला एखादा पक्षी किंवा कळपातला प्राणी ससाण्याने किंवा एखाद्या मांसभक्षी जनावराने उचलला, तर कळपातले इतर जण आपली वेळ आली नव्हती, यातच मश्गूल राहणे पसंत करतात. किती ग्रेट आहे नाही, हे दुःखाच्या आसपासही  रेंगाळायचे नाही अन्‌ तथाकथित सुखालाही कवटाळत बसायचे नाही; आला क्षण फक्त तहेदिल जगत राहायचा!

जिमची पुस्तकं म्हणजे नरभक्षक वाघांच्या शिकारीसाठी त्याने जंगलातून दिवसरात्र केलेल्या बेजोड भटकंती आणि त्यातून गवसलेल्या निसर्गाच्या अनगिनत अविश्वसनीय अशा रहस्यांची वाचकांना नादावून टाकणारी मालिकाच आहे.

जिम एके ठिकाणी सांगतो- मी जेव्हा नवखा होतो, तेव्हा वाघ किंवा तत्सम प्राण्यांच्या तावडीत सापडलेल्या एखाद्या असहाय जीवाला वाचवायची जीतोड कोशिश करायचो. पण माझे हे नवखेपण फार काळ टिकले नाही. माझ्या लगेच लक्षात आले की, प्राण्याला वाचवण्याचा हा व्यवहार आतबट्‌ट्याचा आहे. यातून होणारे नुकसानही दुहेरी आहे. कारण गिधाडांच्या आणि वाघांच्या नखांत किंवा दातांत कुजलेल्या मासांचे कण असतात, त्याचे विष बनलेले असते. ते विष वाचवलेल्या प्राण्यांच्या शरीरात भिनायला फारसा वेळ लागत नाही. जंगलात त्यांना कोणतीही ट्रीटमेंट मिळण्याची सुतराम शक्यता नसते. त्यामुळे ते प्राणी तर मरतातच, पण त्याचबरोबर हातातोंडाशी आलेली शिकार हिरावला गेलेला तो उपाशी जीव मग अधिक त्वेषाने आणखी एक शिकार करतो. यातूनच नाहक दोन बळी जातात. हे उमजल्यापासून मी हा नाद सोडून दिला. माझ्या लवकर लक्षात आले की, निसर्गाच्या या स्वाभविक व्यवहारातील आपली सक्रियता बहुतांश वेळा नुकसानदायी तर असतेच, पण त्याचबरोबर जंगलातील स्वाभाविक रिवाजांच्या आड येणारीही असते.

निसर्गनियमांचे प्राण्यांच्या जगण्याचे हे तत्त्वज्ञान केवढ्या ताकदीने आणि खुबीने मांडून ठेवलेय जिम कार्बेटने! मुळाबरहुकूम आपल्यालाही असे म्हणता येईल की- जगण्याच्या या साऱ्याच प्रक्रियेचा इनॲक्टिव्ह भाग बनून आपण राहिलो, तर जगण्याचे समीकरण खूप सरळ-साधे सोपे होत राहते. म्हटले तर हे खूप साधे, म्हटले तर खूप अवघड. यामुळेच त्याच्या लेखनातून एकाच वेळी जिम हा नेकदिल शिकारी आणि निसर्गाचे सहजी न समजणारे देखणेपण उमजलेला लेखक वाटत राहतो.

नरभक्षक वाघाची शिकार करताना जिमने अनेक प्रसंग केवळ मांडून ठेवले आहेत, त्यावर कोणतेही भाष्य न करता. त्याने दिलेली ही स्पेस वाचकाच्या जीवनातल्या अनेक जागा भरून काढते. मासल्यादाखल एक उदाहरण आवर्जून नमूद करावे वाटते. हा प्रसंग ‘दि टेम्पल टायगर ॲन्ड मोर मॅन ईटर्स ऑफ कुमाऊँ’ या पुस्तकात आलेला आहे. तो असा...

मुक्तेश्वरच्या नरभक्षकाने मांडलेला उच्छाद आणि भयाच्या छायेत वावरणाऱ्या लोकांना भयातून मुक्त करण्यासाठी जिम निघालेला. मुक्तेश्वरच्या वाघिणीची दहशत एवढी असते की, चार तासांच्या वाटचालीत त्या रस्त्यावर त्याला माणूसच काय- पण चिटपाखरूसुद्धा आढळत नाही. या एकांड्या रस्त्यावरून आठ वर्षांची एक मुलगी आपला बैल घेऊन काकाला नांगरण्यासाठी द्यायला चाललेली असते. एकंदर दहशतीच्या वातावरणातले ते दृश्य जिमला बेजोड वाटते. त्या आठ वर्षांच्या मुलीची रस्त्यात बैलांशी ओढाताण चालू असते. तिला त्या रस्त्याने एकटीने जाऊ देणे जिमला प्रशस्त वाटत नाही, म्हणून तो तिला काकाच्या घरापर्यंत सोबत करतो. घर आल्यावर ती आठ वर्षांची मुलगी काकाला आवाज देते आणि बैल आणल्याचे सांगते. काका झोपडीतून बाहेर न येताच तिला उत्तर देतो, ‘‘पुतळा, मी जेवायला बसलोय बैल खुट्याला बांध आणि सरळ घरी जा.’’ पुतळा बैल बांधते आणि घराकडे निघते. अर्थातच जिम तिला घरापर्यंत सोबत करतो. जिम स्वतः येथे काहीच कॉमेंट करत नाही, पण वाचकाचा तळखोल अगदी ढवळून काढतो. जिमने मांडून ठेवलेला हा प्रसंग वाचक ‘इन द लाईन’ तर वाचतोच... ‘इन बिटवीन द लाईन’ही वाचतो; एवढेच नव्हे, तर त्यापलीकडे जाऊन ‘बियॉन्ड द लाईन’ही वाचतो. हा प्रसंग वाचल्यावर आपले मन अनेक शक्यता पडताळून पाहत राहते. सैनिकसुद्धा ज्या रस्त्याने एकटे  प्रवास करत नाहीत, अशा नरभक्षक वाघाच्या प्रदेशात त्या इनमिन आठ वर्षांच्या लेकराला बाप कसे काय पाठवतो? त्या मुलीचा काका साधा झोपडीच्या बाहेरही न येता तिला वाटेला कसा काय लावू शकतो? वगैरे वगैरे. जिमच्या जगण्याची आणि लिखाणाची ऐपत एवढी मोठी की- या प्रसंगावर कोणतीही कॉमेंट न करता त्या मुलीला घरापर्यंत सोबत करून जिमने फार मोठी कॉमेंट केलेली असते. निसर्गाच्या सततच्या वावरातून ही मूक सोबतीची दीक्षा जिमला मिळालेली असते की काय?

ज्या कॉर्बेटकडून अनेक नरभक्षक वाघ मारले जातात, तो ठामपणे असे सांगतो की, एरवी वाघ तसा खूप चांगला प्राणी आहे. तो माणसाकडे विनाकारण ढुंकूनसुद्धा पाहणार नाही. हे ऐवज आपल्या लायकीचेच नाही, ही अंगभूत जाणीव त्याला मुळातच असावी. म्हणूनच की काय, अनेक वाघांचा वावर असलेल्या या जंगलात हजारो माणसे निर्धोकपणे भटकत असतात. माणसांपेक्षा वाघावर असलेला हा अतिरिक्त विश्वास तर त्या बापात मुलीला एकटंच सोडण्यात दडलेला नसेल ना? का आपल्या मालकाला सोडवण्यासाठी बेलाशकपणे वाघावर चाल करून गेलेल्या गार्इंची उदाहरणे सोबतीला असल्यामुळेही सोबतच्या बैलावर- म्हणजे पुन्हा प्राण्यावरच- बापाचा अपार विश्वास असेल का? हाही विचार मनात तरळून जातो. वाघ नरभक्षक झाला असेल, तरच विपरित वागतो आणि त्याचे तसे वागणे हा अपघात व केवळ नाइलाजच असतो. आपल्याला येईल असे सभोवाराला किंवा प्राण्यांना समजून घेणे?

‘द बॅचलर ऑफ पोवाळगड’च्या व नरभक्षकाच्या  शिकारीची कथा तर केवळ अद्‌भुत या सदरात मोडणारी अशीच. हा वाघ ‘ओव्हर द कर्व्हज’ (नाकाच्या शेंड्यापासून शेवटच्या टोकापर्यंत लांबी) साडेदहा फूट एवढा अवाढव्य होता.

अवघ्या काही यार्डांवरून मारलेल्या कॉर्बेटच्या गोळीने कवटीचा एक तुकडा तुटूनही हा जिगरबाज वाघ त्याला दोन दिवस झुंजवत होता अन्‌ एकटा बेडर जिमही त्याच्याशी जीव पणाला लावून झुंजत होता. वाघाने एवढे थकवल्यावर, जीवावर उठल्यावरही तो गतप्राण झाल्यावर जिम त्याच्या रुबाबदारपणाचेच वर्णन करीत राहतो- न थकता. तेव्हा आपल्यासाठी माणूस व प्राणी यांच्यातील ती जीवघेणी लढाई न राहता एका नेक कॉजसाठी केली गेलेली शिकार- या देखण्या रूपातच चिरकाल स्मरणात राहते.

रॉबिन या त्याच्या इमानी कुत्र्याशी असलेल्या नातेसंबंधाचा उल्लेख केला नाही, तर ती ना-इन्साफीच ठरेल. प्रत्येक जीवघेण्या प्रसंगांत या मुक्या जीवाने कॉर्बेटला प्राणपणाने साथ दिलेली असते. उभ्या आयुष्यात फक्त एकदा अणि एकदाच जिकिरीच्या प्रसंगी रॉबिन त्याची साथ सोडतो. त्याप्रसंगी त्या मुक्या जीवाची झालेली तगमग आणि नेकदिल जिमने बाराखडीतल्या एकाही अक्षराची मदत न घेता घातलेली समजूत अफलातून अन्‌ त्याच्याच  शब्दांत ऐकावी अशीच! तो अख्खा प्रसंग त्याच्याच शब्दांत...

रॉबिन आणि मी इतकी वर्षे एकत्र शिकारी केल्यात,  या काळात मी अडचणीत रॉबिनने असताना फक्त एकदाच पळ काढला होता. एकमेकांपासून अलग होण्याच्या त्या विशिष्ट क्षणानंतर त्याचा उतरलेला चेहरा आणि खाली पडलेले कान बरेच काही सांगून गेलेले. त्याच क्षणी आम्ही दोघांनी मूकपणे ठरवून टाकलं की, झालं-गेलं विसरून जायचं आणि त्याचा उल्लेख कधीही करायचा नाही. पण आता आम्ही दोघेही म्हातारे झालो आहोत आणि तितकेसे हळवे राहिलेलो नाही. मी हे लिहीत असताना तेरा वर्षांचा रॉबिनमाझ्या पायाशी अखेरच्या शय्येवर पडून राहिलाय. त्याने त्याच्या लबाड व तपकिरी डोळ्यांनी आणि छोटीशी शेपटी हलवून मला ती गोष्ट सांगायला ‘ना-हरकत’ दिली आहे.

केवढे अविश्वसनीय हे सगळं! ‘मॅन ईटर्स ऑफ कुमाऊँ’ या पुस्तकाच्या पानापानातून रॉबिनने कॉर्बेटचा चाटलेला चेहरा आणि घशातल्या घशात काढलेला आवाज घुमत राहतो.

‘ठाक’मधील जिम कार्बेटच्या शेवटच्या नरभक्षकाच्या शिकारीचा प्रसंगही थरारक असाच आहे. निसर्गाचे माहीत असलेले तपशील, त्याचा योग्य वेळी केलेला नेमका वापर यातूनच ही अविश्वसनीय अशी शिकार घडते. जिमला आपला नेक सलामही आपसूकच घडतो. ठाकची  नरभक्षक वाघीण जिमला अनेक वेळा गुंगारा देते. प्रत्येक वेळी लढाईत त्याला वरचढही ठरते. जंगलातल्या आपल्या रुतब्याची पदोपदी जाणीव करून देते. तो शहारे आणणारा प्रसंग असा- वाघीण जिमपासून फक्त मैलभर अंतरावर असते, तिचे कॉल्स जिमला सारखे ऐकायला येतात. मैलभर अंतरावर असलेल्या त्या वाघिणीच्या हालचाली जिमला तंतोतंत उमगत असतात. जणू पाढे पाठ असावेत त्यागत जिमला जंगल पाठ झालेले असते. वाघीण कोणत्या मार्गाने त्या दिशेला येणार याचे जिमचे ठोकताळे निश्चित झालेले. इथपर्यंतच्या साऱ्या गोष्टींवर आपण आपल्या इमॅजिनेशनला स्ट्रेच करत विश्वास ठेवत राहतो. पण त्याच्यापुढची जी मूव्ह तो करतो, ती केवळ जिम कॉर्बेटच करू शकतो. वाघाचा मीलनकाळ आहे याचे भान आणि नरभक्षक वाघीण कामातूर झालेली आहे, हे जिमच्या ध्यानात येते. आता हे नेमके कोणते इंद्रिय आहे- ज्यातून ही जाणीव त्याला झालेली असेल, या फंदात वाचकाने पडू नये, कारण ते जाणून घ्यायचे असेल तर केवळ पुस्तकं वाचून भागणार नाही, त्यासाठी कॉर्बेटसारखे जंगलातील पानन्‌पान वाचावे लागेल. कोणत्याही परिस्थितीत वाघिणीला आता आपल्या तावडीतून सुटू द्यायचे नाही, या जाणिवेतून तो एक शक्कल लढवतो. ती अफलातून या सदरात मोडणारी तर असतेच, पण प्रसंगी जीवघेणीसुद्धा ठरू शकते. आपल्या फुप्फुसात हवा भरून जिम त्या वाघिणीला हुबेहूब वाघाच्या आवाजात कॉल देत राहतो. वाघीण पण त्या आवाजाला चकून कॉल देत-देत त्याचा मागोवा घेत राहाते. ज्या सादेला वाघीणही भुलावी, केवढी मोठी तपश्चर्या उभी असेल त्या सादेमागे! मेटिंगसाठी अनावर झालेल्या त्या वाघिणीचे कॉल्स जवळजवळ येत राहतात. हा प्रसंग वाचताना वाचकाच्या अंगावर काटे उभे राहतात, एवढे मोठे धाडस करतो आहे जिम. कामातूर झालेली ती वाघीण नर वाघाऐवजी जिमला पाहून केवढी चवताळली असेल याची कल्पनादेखील आपण करू शकणार नाही. वाचकाला जाणवत राहते ते एवढेच की- तो त्या वाघिणीला नाही, तर साक्षात आपल्या मृत्यूलाच जणू कॉल  देतो आहे! वाघीण आवाजाचा माग काढत-काढत त्याच्या समोर येऊन उभी राहाते. नर वाघाऐवजी कॉर्बेटला पाहून वेडीपिशी होते. चवताळून ती त्याच्यावर झेप घेणार एवढ्यात आपला आयुष्यभराचा तजुर्बा पणाला लावून तो तिला गोळी घालतो. ती चवताळलेली वाघीण धराशायी होते. या जीवघेण्या लढाईत सूतभर जरी अंदाज चुकला असता, तर ही गोष्ट सांगायला जिम शिल्लक राहिला नसता. एवढी भयावह असते ती लढाई, काळजाचं पाणी-पाणी करणारी.

शेवटचा नरभक्षक वाघ मारल्यानंतर जिम कार्बेट जे काही काळजातले बोलतो, ते थेट आपल्या काळजातच उतरते.   तो म्हणतो, ‘मला ज्या काही गोष्टी तुम्हाला सांगायच्या होत्या, त्या सांगून झाल्या आहेत. या वाघिणीच्या मृत्यूबरोबर नरभक्षक वाघांना मारण्याची माझी कारकीर्द आता संपलेली आहे. बरीच वर्षे मी हा धोकादायक खेळ खेळलो. एवढ्या वर्षांत कधी कधी तर माझ्या आयुष्याचे दोर कापले जाण्याचे बाके प्रसंगही आले. पण प्रत्येक वेळेला मी स्वतःच्या पायावर चालत परत आलो. माझ्या एका गोळीमुळे एका जरी माणसाचा जीव वाचला असेल, तर ते माझ्यासाठी फार मोठे बक्षीस आहे. त्याचे मोल मी कधीही करू शकणार नाही.’

अख्खा जिम कॉर्बेट जेव्हा आपण वाचून संपवतो, तेव्हा निसर्गाविषयी एक नम्र भाव त्याच्या शब्दांमधून झिरपत-झिरपत आपल्यापर्यंत शंभरदा येऊन पोहोचतो. जाई-जुईच्या वेलीवरून पडणारे फूल जसे अलगदपणे स्वत:शीच गिरक्या घेत खाली पडते, जणू गुरुत्वाकर्षणाचे कोणतेही नियम त्याला लागू नसावेत- बरेचसे त्यागतच. जिम कॉर्बेटची पुस्तकं वाचल्यावर निसर्गातील काही रहस्यं आपल्यासमोर अलगदपणे उलगडत जातात. वेलीवरून फुलाचे ते पडणे आपणास सांगून जाते की- जितके हलके व्हाल तेवढे अलगद पडाल, इगोच्या वजनाने जड झालात की धप्पकन खाली पडाल. तंतोतंत असेच काहीसे चिंतन हा शिकारी लेखक आपल्या लिखाणातून आपल्यासमोर सहजी मांडत राहतो. शेवटच्या नरभक्षक वाघिणीला मारताना स्वतःलाच तिचे आमिष म्हणून पेश करणारा हा लेखक वाचकांच्या काळजाचा ठाव घेत राहतो.

दि.25 जून 1875 ला जन्मलेला जिम कॉर्बेट 19 एप्रिल 1955 रोजी काळाच्या पडद्याआड गेला. कोणताही अभिनिवेश न दाखवता (त्याच्या साहसामुळे कदाचित तो अभिनिवेश त्याला शोभूनही दिसला असता) त्याने लिहून ठेवलेल्या या नोंदी पुढील कित्येक पिढ्यांना समृद्ध करीत राहतील. त्याची ही पुस्तके म्हणजे जंगल कसे वाचावे याची बाराखडीच वाटत राहतात. जंगलातील दृश्य, आवाज व हालचाली जित्या-जागत्या करून वाचकासमोर मांडण्याची त्याची हातोटी विलक्षण अशीच आहे. जिम कॉर्बेटसारखी निसर्ग वाचण्याची करामत आपल्याला कधीही साधणार नाही; पण किमान जिम कॉर्बेट जरी आपल्याला वाचता आला, तरी आपल्या  निसर्गविषयक आकलनात फार मोलाची भर पडलेली असेल. निसर्गासाठी नाही, तर बरीचशी आपल्या अस्तित्वासाठीच... एकदा अपरात्री जंगलातून तो गोठ्यात येऊन झोपतो, त्या जनावरांना आपलेसे करून- इतके आपलेसे की, काही वेळाने गोठ्यातली गाय वात्सल्याने थकल्या-भागल्या कॉर्बेटच डोकं चाटायला लागते. त्या क्षणी वाचकाला जंगल, प्राणी आणि कॉर्बेट हे अगदी परस्परांचे पर्यायी शब्दच वाटत राहतात.

वाचकांच्या डोक्याच्या कक्षा सर्वार्थाने रुंदावणारे लेखक बरेच असतात, पण जिम कार्बेट मात्र वाचकांचे आसमान उंचावणारा लेखक म्हणून पिढ्यान्‌पिढ्या हस्तांतरित होत राहील- अगदी विनासायास...!

संदर्भ :-

मॅन ईटर्स ऑफ कुमाऊँ-1944

दी मॅन ईटिंग लेपर्ड ऑफ रुद्रप्रयाग-1947

जंगल लोअर-1953

दी टेंपल टायगर ॲन्ड मोर मॅन ईटर्स ऑफ कुमाऊँ-1954.

Tags: जीम कॉर्बेट मनीष बोरगावकर jim corbett manoj borgaonkar weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात