डिजिटल अर्काईव्ह (2010-2020)

तृप्त पाणी, तुष्ट पाणी कोंडलेले रुष्ट पाणी...!

तसंच या डॉक्युमेंटरीमध्ये पाणीप्रश्नावर काम करणाऱ्या जगभरातल्या अनेक कार्यकर्त्यांबद्दल उत्तम माहिती मिळते. ऑॅस्कर ऑॅलिव्हेरा हा बोलिव्हियातला एक उद्योजक. तिथल्या कोकाबांबा या ठिकाणी त्यानं बेकटेल कंपनीविरोधात लोकांची चळवळ उभी केली. तसंच रायन ऱ्हेजिलॅक हा टीनएजर. त्यानं वयाच्या सातव्या वर्षी मदतीचं आवाहन करून पैसे गोळा केले आणि आफ्रिकेतल्या गावात एक विहीर विकत घेतली. रायननं त्यानंतर स्वत:ची ‘वेल फाउंडेशन’ ही संस्था उभी केली. आजतागायत या संस्थेनं 114 गावांमध्ये 20 लाख डॉलर्स उभे करून 319 विहिरी बांधल्या आहेत. आफ्रिकेतल्या सुमारे 50 लाख लोकांना त्यातून फ्रेश वॉटर उपलब्ध झालं. नोहा कॉट्टेरेल हा मिशिगनमधला तिसरीतला मुलगा. स्थानिक जलस्रोतांचा वापर झाल्यानं आईस माउंटन या कंपनीच्या पाण्याच्या बाटल्या विकण्यावर त्यानं लोकांच्या मदतीनं बंदी आणली.

एका तळ्याकाठी तो उतरतो. जवळच्या शहरात चालत जातो. हातातल्या सोन्याच्या अंगठ्या विकून नोटा मिळवतो. मग एका पेटंटसंबंधात वकिलाच्या शोधार्थ निघतो. त्या वकिलानं काही खास इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचा शोध लावलेला असतो. त्या शोधांचं मार्केटिंग करण्यासाठी तो आणि वकील मिळून एक कंपनी काढतात. मग तो श्रीमंत होत जातो. या सगळ्या जमा केलेल्या संपत्तीचं त्याला काय करायचं असतं? तर, तो ज्या ग्रहावरून आलेला असतो, तिकडे पृथ्वीवरून पाणी पोचवायची व्यवस्था करायची असते. ‘द मॅन हू फेल टू अर्थ’ या 1976 च्या चित्रपटाचं हे कथानक. यातला ‘तो’ म्हणजे या चित्रपटाचा नायक- थॉमस न्यूटन. त्याची बायकोमुलं त्याच्या ग्रहावर पाण्यावाचून तडफडत असतात. शरीरातलं पाणी राखून ठेवण्यासाठी ते प्लॅस्टिकचा एक पोशाख घालतात. 

हे सगळं पहाताना खूप भयंकर वाटल्यामुळे या चित्रपटाचा उत्तरार्ध तयार करावा, असं सॅम बोझ्झो या अमेरिकन माणसाच्या मनात आलं. त्याच सुमारास त्यानं एक पुस्तक वाचलं. जगातल्या पाणीप्रश्नावर लिहिलेल्या त्या पुस्तकाचं नाव होतं ‘ब्लू गोल्ड’. ते पुस्तक वाचून तो हादरलाच. ‘द मॅन हू फेल टू अर्थ’ सारख्या अनेक विज्ञानपटांमध्ये दाखवतात त्यापेक्षा जगातला पाणीप्रश्न किती विदारक आहे याची त्याला जाणीव झाली. मग तो त्या पुस्तकाच्या मॉड बारलो आणि टोनी क्लार्क या लेखकद्वयीला भेटला. या पुस्तकावर एक डॉक्युमेंटरी काढावी, असा विचार त्याच्या मनात होता. त्यासाठी त्याला एक प्रायोजकही मिळाला. त्यानं डॉक्युमेंटरीसाठी लागणारी उपकरणं, देशोदेशी फिरण्याची तिकिटं आणि हॉटेल्सचे खर्च पुरवायचं मान्य केलं.

सॅम ज्या दिवशी सकाळी या डॉक्युमेंटरीच्या निमित्तानं अमेरिका सोडणार होता, त्याच्या आदल्या दिवशी प्रायोजकानं पैसे द्यायला अचानक नकार दिला. सॅम वैतागला. हा प्रकल्प सोडायचं त्यानं मनात नक्की केलं. तेवढ्यात त्याचा तीन वर्षांच्या मुलगा इथान म्हणाला, ‘‘मला तहान लागली आहे.’’ सॅमनं त्याला प्यायला ग्लासभर पाणी दिलं. दुसऱ्या दिवशी सकाळी तो उठला आणि एकटाच कॅमेरा घेऊन डॉक्युमेंटरी तयार करण्यासाठी निघाला. 

त्यानं जी डॉक्युमेंटरी तयार केली, ती त्यानं इथानलाच अर्पण केली आहे. ती डॉक्युमेंटरी पाहून कॅनडातल्या मार्टिन रॉबर्टसन या माणसानं 37 देशांमध्ये या डॉक्युमेंटरीचे 101 शोज प्रायोजित केले. महत्त्वाचं म्हणजे मार्टिन तेव्हा कॅन्सरशी लढा देत होता. आपलं आयुष्य संपण्यापूर्वी एक चांगलं काम करावं, या हेतूनं त्यानं ज्या डॉक्युमेंटरीचे शोज जगभर दाखवण्याची व्यवस्था केली, तिचं नाव होतं- ब्ल्यू गोल्ड : वर्ल्ड वॉटर वॉर्स. वंदना शिवा यांच्यासारख्या अनेक समाजाभिमुख विचारवंतांनी या डॉक्युमेंटरीचं कौतुक केलेलं आहे. ब्लू गोल्ड या डॉक्युमेंटरीला व्हँक्युव्हर इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल, युरोपियन इंडिपेंडंट फिल्म फेस्टिव्हल आणि न्यूपोर्ट बीच फिल्म फेस्टिव्हल यांची मानाची पारितोषिकं मिळालेली आहेत.

ब्लू गोल्ड या पुस्तकाची लेखिका मॉड बारलो ही कॅनडामधल्या ब्लू प्लॅनेट प्रोजेक्टची संस्थापक आहे. तिचा सहलेखक टोनी क्लार्क हा पोलारिस इन्स्टिट्यूटचा संस्थापक आहे. मॉड आणि टोनी हे दोघंही गेली अनेक दशकं गोडं पाणी लोकांना उपलब्ध व्हावं यासाठी सक्रिय आहेत. या डॉक्युमेंटरीतही ते अनेकदा दिसतात. 

ब्लू गोल्ड ही डॉक्युमेंटरी ऐतिहासिक काळापासून पाण्याच्या किनारी वसलेल्या ग्रीक, मायन वसाहतींपासून आत्ता औद्योगिक क्रांतीनंतर दूरवरून पाणी खेचणाऱ्या शहरीकरणापर्यंत, पाण्याच्या प्रदूषणापासून ते पाण्याच्या खासगीकरणापर्यंत, बाटलीबंद पाण्याचे गोडवे गाणाऱ्यांपासून त्यावरुन युद्ध करणाऱ्यांपर्यंतचे अनेक प्रश्न मांडते. जगभर पाण्यासाठी चाललेला भ्रष्टाचार, हावरटपणा, त्यानिमित्तानं घडत असलेल्या दंगली, दडपशाही आणि खुनासारख्या शोकांतिका- असा प्रवास ही डॉक्युमेंटरी 90 मिनिटांत आणि चार विभागांमध्ये घडवून आणते. 

यातल्या पहिल्या म्हणजे,‘द क्रायसिस’ या भागात पाण्याचं चक्र, त्यावर अवलंबून असलेलं माणसाचं आयुष्य दिसतं. ‘द पॉलिटिक्स’ या दुसऱ्या भागात पाण्याचं खासगीकरण व कमोडिफिकेशन यासाठी जगभर चाललेले कॉर्पोरेट कंपन्यांचे प्रयत्न आणि त्याला निरनिराळ्या देशांमध्ये विविध चळवळींद्वारे होणारा विरोध दिसतो. तिसऱ्या ‘द वॉटर वॉर’ या भागात पाण्यावर हक्क मिळवण्यासाठी घडलेला रक्तरंजित इतिहास समोर येतो. तसंच शेवटच्या म्हणजे ‘द वे फॉरवर्ड’ या भागात हा प्रश्न सोडवण्यासाठी काय उपाययोजना करता येतील, त्याचा आढावा घेतला आहे.

डॉक्युमेंटरीच्या सुरुवातीला 1906 मध्ये कॅलिफोर्नियात सोन्याच्या शोधात निघालेला पाब्लो व्हॅलेन्सिया पाण्यावाचून तडफडून कसा मरण पावला, ते दिसतं. सोन्यापेक्षा आणि तेल या ब्लॅक गोल्डपेक्षा ब्लू गोल्ड म्हणजे पाणी किती जास्त मौल्यवान आहे, ते पहिल्याच दृश्यात प्रेक्षकाला जाणवतं. नंतर पाण्याचं प्रदूषण कसं होत जातं, ते दिसतं. शेतीत रासायनिक खतं, कीटकनाशकं यांचा वापर केल्यानं जमिनीत मुरलेले क्षार, वाहत्या पाण्यात भांडी, कपडे, जनावरं धुणं, निर्माल्य-केरकचरा पाण्यात सोडणं, सांडपाणी पाण्यात मिसळणं, किरणोत्सारी पदार्थ यामुळे होणारं प्रदूषण तसंच जमिनीवरच्या आणि पाण्यातल्या जीवांना निर्माण होणारे धोके दिसतात. काही शेतकऱ्यांच्या मुलाखतींमधून त्यांना शेतीसाठी पाणी मिळायला होणारा त्रास लक्षात येतो. 

यानंतरच्या दृश्यांमध्ये मानवानं जगभरातले जलस्रोत कसे आटवत नेले आहेत, ते दिसायला लागतं. पाणी नसलेल्या ठिकाणी वसलेली शहरं किंवा उपलब्ध असलेला पाणीपुरवठा कमी पडल्यानंतरही वाढत गेलेली शहरं दूरवरचे पाण्याचे स्रोत शहरापर्यंत खेचून आणतात. त्यामुळे अनेक मैलांचे जलस्रोत आटत जातात. ते कसे? हे सविस्तर दाखवणारे सिंकहोल्स-विलयछिद्रांसारखे विषय या भागात मांडले आहेत. भूपृष्ठाचा काही भाग जेव्हा काही कारणांमुळे भंग पावतो किंवा कोसळतो, तेव्हा तयार होणाऱ्या छिद्राला विलयछिद्र म्हणतात. चुनखडी पाण्यात विरघळणं हे याचं महत्त्वाचं नैसर्गिक कारण असलं तरी आत्ताच्या भरमसाट शहरीकरणात त्याची कारणं दडलेली आहेत. जमिनीखालचे पाण्याचे पाईप फुटणं, अतिप्रमाणात भूजल उपसणं, सिंचनासाठी-मॅन्युफॅक्चरिंगसाठी किंवा वीजनिर्मितीसाठी नदीचं पाणी दुसरीकडे वळवणं- यामुळे सिंकहोल्स निर्माण होतात. याचं उदाहरण म्हणून लॉस एंजेलिससारख्या वाळवंटी शहरानं पाईपलाईननं दूरवरून पाणी कसं खेचून आणलं आहे, ते दिसतं. ‘चायना टाऊन’ या रोमन पोलान्स्कीनं दिग्दर्शित केलेल्या आणि जॅक निकोलसनच्या अभिनयानं गाजलेल्या 1974 च्या चित्रपटात कॅलि-फोर्नियामध्ये पाण्याबाबत भ्रष्टाचार कसा चालतो, ते स्पष्ट दाखवलं होतं. शहरांच्या भरभराटीसाठी उपसली जाणारी धरणं आणि शेतकऱ्यांना, ग्रामीण भागात कमी पडत जाणारं पाणी हा विषय जगभरात ऐरणीवर आहे. 

डॉक्युमेंटरीमध्ये यानंतरच्या दृश्यांत जगातल्या पाण्यावर नस्ले, सुएझ, बेकटेल या कंपन्यांचं किती प्रमाणात नियंत्रण आहे, हे पाहून आपल्याला धक्का बसतो. युनायटेड नेशन्सनं पाण्याला कमोडिटी असं 1992 मध्ये प्रथम संबोधलं. त्यानंतर पाण्याचा व्यापार सुरू झाला. पाणी हा आपला मूलभूत हक्क आहे. असं आपण मानतो. पण (पाण्याचा प्रश्न सोडवताना) माणूस म्हणून एखाद्याचा पाण्यावर मूलभूत हक्क आहे हे मान्य करायचं. हा फार टोकाचा उपाय आहे, असं विधान 2000 मध्ये वर्ल्ड वॉटर फोरममध्ये नेस्ले कंपनीचे सीईओ पीटर ब्रॅबेक यांनी केलं होतं. वादग्रस्त ठरल्यामुळे ब्रॅबेक यांनी ते वाक्य नंतर मागे घेतलं असलं तरी नेस्ले कंपनीला मात्र ते मान्य नाही. नेस्लेनं पाणी हा मूलभूत आणि वैश्विक हक्क आहे हे मान्य होऊ नये, यासाठी या परिषदेत यशस्वीरीत्या लॉबिंग केलं होतं. 

डॉक्युमेंटरीमध्ये यानंतर पाण्याचं खासगीकरण करताना सुरुवातीला सगळ्यांसाठी उपलब्ध असलेलं पाणी ही कमोडिटी कशी होत गेली, बहुराष्ट्रीय कंपन्या यासाठी किती देशांमधल्या किती शहरांमध्ये कार्यरत आहेत, हे अशा उदाहरणांमधून दिसत जातं. 

नेस्ले कंपनीला बाटलीबंद पाण्यातून मिळणारा नफा अवाढव्य आहे. स्वित्झर्लंडमध्ये 1992 मध्ये सुरू झालेल्या या कंपनीचे आज मॅगीपासून अनेक असे 48 ब्रँड आहेत. जगभरात नेस्लेचे 3,23,000 कर्मचारी आहेत. पिण्याचं बाटलीबंद पाणी तयार करण्यात जगात पहिल्या क्रमांकावर असणाऱ्या नेस्लेचं बाटलीतलं पाणी पिताना आपण नळाला येणाऱ्या पाण्याच्या तुलनेत 2000 टक्के जास्त पैसे मोजलेले असतात. 

नेस्ले कंपनी जमिनीतून किती पाणी खेचते त्याचे आकडे जाहीर करत नाही. पण तो आकडा दर वर्षी 100 कोटी गॅलन्स इतका आहे, असं एक अहवाल सांगतो. पाकिस्तानच्या भाटी दिलवान या भागात नेस्लेनं स्थानिक पाणी ओढून नेल्यामुळे तिथले जलस्रोेत आटले आहेत. तिथली मुलं मिळेल ते दूषित पाणी पिऊन आजारी पडून मरण पावतात. त्या भागात 100 फूट खणल्यावर मिळणारं पाणी आता 300 ते 400 फूट खोल खणूनही मिळत नाही. 

नेस्लेचं घाना या आफ्रिकन देशामधलं उदाहरण तर विदारकच आहे. घानामधले लोक नळाला पाणी कधी येईल हे माहितीच नसल्यानं नळ कायम चालू ठेवत असत. मग पाण्याच्या पाईपमधून हवा गेल्यावर पाण्याचा मीटर रीडिंग घ्यायला सुरुवात करून लोकांना पाण्याचे दर आकारायला सुरुवात करायचा. लोकांना पाणी नाही आणि भरमसाट बिल मात्र यायचं. तसंच नळाला मीटर बसवलेलं होतं, ते चालू करायला चक्क एक कार्ड स्कॅन करावं लागायचं. लोकांना मिळणाऱ्या पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचा हिशोब ठेवला आणि दर आकारला जायचा. यावर चक्क स्थानिक लोकांनी मीटरच काढून टाकले, असा एक उपाय डॉक्युमेंटरीच्या शेवटी दिसतो. आफ्रिकेत अनेक भागांमध्ये नेस्लेच्या हातात हात मिळवलेली कोका-कोला कंपनीच राज्य करते. तिथे फक्त दासानी हे कोका-कोलाच्या ब्रँडचं बाटलीबंद पाणी उपलब्ध आहे आणि कोकपेक्षा बाटलीबंद पाणी महाग आहे..! 

याच डॉक्युमेंटरीत ‘राईट टू वॉटर’ या संस्थेची एक आंतरराष्ट्रीय परिषद दाखवली आहे. त्यात विनोआ हॉटर ही एका प्रसिद्ध संस्थेची संचालिका पोटतिडिकीनं पाण्याच्या खासगीकरणाबद्दल, त्यामुळे लोकांच्या आयुष्यावर होणाऱ्या विपरीत परिणामांबद्दल बोलताना दिसते. तेव्हा मागे सुएझ या कंपनीचे अधिकारी आपापल्या फोनवर बोलण्यात मश्गुल आहेत. या भाषणाशी त्यांचा काही संबंध नसल्याचे भाव त्यांच्या चेहऱ्यावर आहेत. सुएझ ही फ्रेंच कंपनी गेली 150 वर्षं पाच खंडांमध्ये गोड्या पाण्यावर कब्जा करून बसली आहे. 

पाण्यावरून भविष्यकाळात युद्ध होईल, असं सर्वसामान्य माणसाला वाटतं. पण ते युद्ध गेली अनेक दशकं चालू आहे, असं ही डॉक्युमेंटरी पहाताना लक्षात येतं. उदाहरणार्थ, बोलिव्हिया या देशामध्ये स्थानिक सहकारी बँकांना पाण्याचे प्रकल्प उभारायला वर्ल्ड बँक कर्जच देत नव्हती. तिथलं पाणी बेकटेल या खासगी कंपनीच्या हातात गेलं होतं. तिथल्या लोकांनी याविरुद्ध देशभर चळवळी उभ्या केल्या. अनेकांना मारहाण झाली, तुरुंगवास घडला, अनेक जण मृत्यू पावले; पण बेकटेल ही कंपनी देशातून हाकलून लावली गेली. बोलिव्हियाच्या लोकांना आपलं पाणी मिळालं. विकसनशील देशांमधलं पाणी कंपन्यांना कसं वापरता येईल यालाच वर्ल्ड बँकेची धोरणं पूरक आहेत, याचं हे एक उदाहरण.

डॉक्युमेंटरीमध्ये केवळ बाटलीबंद पाणी निर्माण करणाऱ्या कंपन्यांचा प्रश्न दाखवलेला नाही, तर रसायनांमुळे पाणी प्रदूषित करणाऱ्या कंपन्यांबद्दलही आपल्याला माहिती कळत जाते. उदाहरणार्थ- जनरल इलेक्ट्रिक आणि प्रॉक्टर अँड गँबलसारख्या कंपन्या. आपल्याच कंपन्यांनी रसायनं नदीत सोडून प्रदूषित केलेलं पाणी या कंपन्या स्वच्छ करतात आणि विकतात. त्यातूनच नफा कमवतात. ‘एरिन ब्रोकोविच’ हा अशाच सत्यघटनेवर आधारित चित्रपट होता. कारखान्यातल्या रसायनांमुळे दूषित झालेल्या पाण्यानं त्या कारखान्याभोवतीच्या लोकांना कॅन्सरसारखे अनेक दुर्धर आजार होतात. त्या सगळ्यांना एरिन ब्रोकोविच ही सामान्य स्त्री लाखो डॉलर्सची नुकसानभरपाई मिळवून देते, असं या चित्रपटाचं कथानक होतं.

डॉक्युमेंटरीच्या अखेरीस पाणी वाचवण्याबाबत काही उपाययोजना सुचवल्या आहेत. दैनंदिन आयुष्यात पाणी कसं वाचवता येईल हे सांगताना- रोजची उपकरणं वापरताना घ्यायची काळजी, दाढी करताना किंवा दात घासताना बेसिनचा नळ बंद करणं, आपापला पाण्याचा वापर किती होतो याचं निरीक्षण करून त्यावर आपणच निर्बंध घालावेत, असे मार्ग सुचवले आहेत. शहरांमध्ये काँक्रीटचे पदपथ काढून डांबराचे करणं, पावसाचं पाणी जमिनीत झिरपेल अशी व्यवस्था करणं-असे उपायही दाखवले आहेत. अमेरिकेत वॉल्ट डिस्ने सेंटरमधल्या एपकॉट सेंटरमधलं हायड्रोपॉनिक फार्मिंग आणि तिथलं पाण्याचं नियोजनबध्द रिसायकलिंग डॉक्युमेंटरीत नंतर दिसतं. डॉक्युमेंटरीमध्ये जलचक्र, पाण्याचे जमिनीखालचे स्रोत, पंपिंग, प्रदूषण असे विषय दाखवताना गरज पडेल तिथे ॲनिमेशन्सच्या साह्यानं कल्पना उलगडून दाखवल्या आहेत. 
तसंच या डॉक्युमेंटरीमध्ये पाणीप्रश्नावर काम करणाऱ्या जगभरातल्या अनेक कार्यकर्त्यांबद्दल उत्तम माहिती मिळते. ऑॅस्कर ऑॅलिव्हेरा हा बोलिव्हियातला एक उद्योजक. तिथल्या कोकाबांबा या ठिकाणी त्यानं बेकटेल कंपनीविरोधात लोकांची चळवळ उभी केली. तसंच रायन ऱ्हेजिलॅक हा टीनएजर. त्यानं वयाच्या सातव्या वर्षी मदतीचं आवाहन करून पैसे गोळा केले आणि आफ्रिकेतल्या गावात एक विहीर विकत घेतली. रायननं त्यानंतर स्वत:ची ‘वेल फाउंडेशन’ ही संस्था उभी केली. आजतागायत या संस्थेनं 114 गावांमध्ये 20 लाख डॉलर्स उभे करून 319 विहिरी बांधल्या आहेत. आफ्रिकेतल्या सुमारे 50 लाख लोकांना त्यातून फ्रेश वॉटर उपलब्ध झालं. नोहा कॉट्टेरेल हा मिशिगनमधला तिसरीतला मुलगा. स्थानिक जलस्रोतांचा वापर झाल्यानं आईस माउंटन या कंपनीच्या पाण्याच्या बाटल्या विकण्यावर त्यानं लोकांच्या मदतीनं बंदी आणली.
‘‘एखाद्या प्रश्नाचं भीषण स्वरूप पाहिल्याशिवाय आपल्या समाजाला ते समजत नाही’’ हे दुर्दैवी वास्तव आहे, असं सॅम बोझ्झो हा या डॉक्युमेंटरीचा दिग्दर्शक एका मुलाखतीत म्हणाला होता. त्याची ही डॉक्युमेंटरी पाहून तरी आपल्याला 
जल ही जीवन, जल सा जीवन, जल्दी ही जल जाओगे, अगर न बची जल की बूंदें, कैसे प्यास बुझाओगे?- हे लक्षात येईल, अशी आशा आहे.

डॉक्युमेंटरीची युट्यूब लिंक 

(‘तृप्त पाणी’ हे शीर्षक बा. भ. बोरकरांच्या एका कवितेतून घेतलं आहे.‘जलसा जीवन’ ही सुशीलकुमार शर्मा यांची कविता आहे.)

Tags: माहितीपट निलांबरी जोशी डॉक्युमेंटरी documentry blue gold world water wars weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात