डिजिटल अर्काईव्ह (2008 - 2022)

हिंदुत्ववाद हिंदूंना काय देतो? : द्वेष आणि भयगंड!

या विचारसणीच्या अंमलबजावणीमुळे अल्पकालीन पातळीवर भारतीय मुस्लिम गंभीररीत्या दुखावले जातील (याची सुरुवात झालीच आहे). परंतु, दीर्घकालीन पातळीवर मात्र हिंदूंनासुद्धा ही बाब त्रस्त करत राहील. श्रीलंकेतील सिंहली लोकांनी तामिळींवर लादलेला कलंक; पाकिस्तानात हिंदू, ख्रिस्ती, अहमदिया व शिया यांच्यावर सुन्नी लोकांकडून लादला जाणारा कलंक; आणि म्यानमारमधील रोहिंग्यांवर बौद्धांकडून लादला जाणारा कलंक- इत्यादी गोष्टी या संदर्भात सावधानता बाळगण्याची सूचना करणाऱ्या आहेत. हे तीनही देश धार्मिक बहुसंख्याकवादाच्या विचारसरणीचे बंदी झाले नसते, तर आज त्यांची अवस्था चांगली राहिली असती. द्वेष व भयगंड या साधनांद्वारे शांततापूर्ण व संपन्न समाज घडवता येत नाहीत.

श्रीलंकेतील मानवशास्त्रज्ञ एस. जे. ताम्बिय्या यांनी 1980च्या दशकात त्यांच्या देशात सुरू असलेल्या वांशिक संघर्षासंदर्भात लिहिताना सिंहली समूहाचं वर्णन ‘अल्पसंख्यगंड असणारा बहुसंख्याक’ असं केलं होतं. श्रीलंकेतील 70 टक्क्यांहून अधिक लोकसंख्या सिंहली होती, देशातील राजकारणावर त्यांचं नियंत्रण होतं, नोकरशाहीवर व सैन्यावर त्यांचं वर्चस्व होतं, त्यांचा बौद्ध धर्म देशाचा अधिकृत धर्म होता, त्यांची सिंहली भाषा इतर भाषांहून वरचढ अधिकृत स्थान उपभोगत होती, तरीसुद्धा सिंहली लोकांना आपण पीडित असल्याची भावना ग्रासून राहिली होती. अल्पसंख्याक तामिळींकडून आपल्याला धोका आहे, असं त्यांना वाटत होतं. श्रीलंका बेट ब्रिटिश वासाहतिक राजवटीखाली असताना तामिळींना झुकतं माप दिलं जात होतं. त्यामुळं ते अधिक शिक्षित आहेत, त्यांना भारताकडून (म्हणजे श्रीलंकेपेक्षा अधिक मोठ्या व सैनिक दृष्ट्या अधिक शक्तिशाली देशाकडून) पाठबळ मिळत असल्यामुळं ते स्वतःचं मत ठामपणं मांडू शकतात, आणि त्यांच्या आक्रमकतेला आळा घातला नाही तर आपण आपल्या मायभूमीत दडपले जाऊ, असं सिंहलींना वाटत होतं.

कर्नाटकातील उडुपी शहरात काही नागरिक आणि पेजावर मठाचे स्वामी यांच्यात झालेल्या बैठकीच्या बातम्या वाचल्यावर मला ताम्बिया यांचं श्रीलंकेसंबंधीचं वरील विधान आठवलं. अलीकडच्या वर्षांमध्ये उडुपी शहर आणि जिल्हा कट्टर हिंदुत्ववादाची ‘कर्नाटकातील प्रयोगशाळा’ म्हणून पुढे आले आहेत. या शहरातील एका स्थानिक महाविद्यालयानं भाजप आमदाराच्या प्रोत्साहनानंतर हिजाबवर बंदी घातली, त्यानंतर राज्यभर आणि देशभर वाद उसळला. या वादानं सांप्रदायिक शांततेची हानी केली. उडुपीमधील विख्यात कृष्णमंदिराचं व्यवस्थापन एकत्रितरीत्या पाहणाऱ्या आठ धार्मिक संस्थांपैकी पेजावर मठ ही एक संस्था आहे.

हिजाबवर यशस्वीरीत्या बंदी घातल्यावर (आणि पर्यायानं अनेक तरुण मुलींना त्यांचा शिक्षणाचा अधिकार नाकारल्यावर) उडुपीमधील कट्टर हिंदुत्ववाद्यांना आता आणखी एक मुद्दा मिळाला आहे. हिंदू मंदिरं किंवा सण यांच्याशी संबंधित जत्रांमध्ये मुस्लिम दुकानदारांच्या सहभागावर बंदी घालावी, असा आदेश या कट्टरतावाद्यांनी कणाहीन प्रशासनाद्वारे लागू केला. गेली अनेक वर्षं मुस्लिम विक्रेते या जत्रांमध्ये सहभागी होत आले आहेत आणि त्याचा सर्वच धर्मांमधील हजारो ग्राहकांना लाभ होत आला आहे. या अडचणीबाबत आपल्याला राज्य सरकारकडून किंवा न्यायालयांकडून काही मदत होण्यासारखी नाही, हे कळल्यावर नागरिकांचा एक गट (यात काही मुस्लिमसुद्धा होते) शेवटचा उपाय म्हणून पेजावर मठाच्या प्रमुखांना भेटला. मुस्लिम विक्रेत्यांवरील बंदीविरोधात हस्तक्षेप करावा आणि सांप्रदायिक सौहार्दाला चालना देण्यासाठी मदत करावी, असं आवाहन या नागरिकांनी मठाधिपतींना केलं. ‘‘हिंदू समाज भूतकाळात बरंच काही सहन करत आलेला आहे,’’ असं स्वामींनी या नागरिकांना सांगितलं. ‘‘एखाद्या समाजघटकाला किंवा समूहाला सातत्यानं अन्यायाला सामोरं जावं लागतं, तेव्हा त्याची विफलता व रोष बाहेर पडतो. हिंदू समाजाला अन्यायाचा उबग आलेला आहे,’’ असंही ते म्हणाले. (पाहा -https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/mangaluru-delegation-meets-pejawar-mutt-seerto-promote-harmony/articleshow/90553998.cms)

हिंदूंनी ‘भूतकाळात बरंच काही सहन केलेलं आहे,’ असा दावा करताना स्वामींनी इतिहासाचा दाखला द्यायला सुरुवात केली. आज भारत म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बहुतांश भूभागावर मध्ययुगीन कालखंडात मुस्लिम राजे राज्य करत होते, त्याचा संदर्भ बहुधा त्यांना द्यायचा असावा. हिंदुत्ववादी वक्तव्यांमध्ये असे संदर्भ सर्वत्रच दिसतात. अलीकडच्या काळात उत्तर प्रदेशात पंतप्रधानांनी, केंद्रीय गृहमंत्र्यांनी व त्या राज्याच्या मुख्यमंत्र्यांनी केलेली भाषणंदेखील हाच सूर लावणारी होती. लखनौमध्ये किंवा उडुपीमध्ये 2022 मध्ये राहणाऱ्या कष्टकरी वर्गातील मुस्लिमांचा भूतकाळातील मुस्लिम राज्यकर्त्यांशी दूरदूरपर्यंत काही संबंध नाही. तरीही, अपघातानं समान धर्म असल्याचा वापर करून या विक्रेत्यांना धमकावलं जातं व त्यांची मानहानी केली जाते.

काही शतकांपूर्वी मुघलांनी किंवा अगदी टिपू सुलतानानं काही केलं असेल (किंवा केलं नसेल), तर त्यासाठी आजच्या भारतीय मुस्लिमांना अपराधी ठरवणं, ही घातक प्रथा आहे. विशेष म्हणजे पेजावर स्वामी स्वतः मात्र अगदी सहजपणे वर्तमानात आले आणि हिंदू ‘‘सतत अन्याय सहन करतात,’’ असं बोलून गेले. हिंदू कोणाकडून अन्याय सहन करत आहेत आणि यात कसला अन्याय होतो आहे? लोकसांख्यिकी संदर्भात विचार करता, श्रीलंकेत सिंहली कधीच जेवढे प्रभुत्वशाली झाले नाहीत, तेवढे हिंदू भारतात वर्चस्वशाली आहेत. राजकीय प्रक्रियांवरील आणि कायदा-सुव्यवस्थेच्या प्रशासनावरील त्यांची प्रभुत्वसत्ता जवळपास संपूर्ण पातळीवरची आहे. कर्नाटकातील मुस्लिम राजकीयदृष्ट्या, आर्थिकदृष्ट्या व सांस्कृतिकदृष्ट्या निव्वळ दुर्बल आहेत. विधिमंडळात, नागरी सेवांमध्ये व पोलिसदलात, न्यायव्यवस्थेमध्ये आणि व्यवसायांमध्ये त्यांचं प्रतिनिधित्व खूपच कमी आहे. त्यांची आर्थिक स्थिती अत्यंत बिकट आहे. शिवाय, कर्नाटकात व एकंदरच भारतात हिंदू वर्चस्वाला वाहिलेला पक्ष सत्तेत आहे.

पण तरीही हिंदू भेदभावाला व अन्यायाला बळी पडल्याचं प्रतिपादन पेजावरचे स्वामी करू शकतात. एका प्राचीन, सुबत्ता असणाऱ्या, मान मिळणाऱ्या आणि प्रचंड प्रभावशाली धार्मिक संस्थेचा प्रमुख अशा रीतीनं बोलतो, तेव्हा आपल्या देशातील बहुसंख्याकांना अल्पसंख्याकगंड झाल्याचं स्पष्ट होतं.
हिंदुत्ववादी राजवटीमधील हिंदूंचं हे वाटणं अल्पसंख्याकगंड झालेल्या बहुसंख्याकांशी साधर्म्य सांगणारं आहे. अशा स्थितीत भयगंड व स्वतःचा छळ होत असल्याची भीती मनाला ग्रासून टाकते. संख्याबळाचा वापर करून आणि राज्यसंस्था, प्रशासन, प्रसारमाध्यमं व न्यायव्यवस्थेतील काही घटक यांवरील नियंत्रणाद्वारे ही मंडळी हिंदू नसलेल्यांवर स्वतःची इच्छा निष्ठुरपणं लादत आहेत. हिजाब, हलाल मांस व अज़ान यांवर बंदी घालण्याचे हिंदुत्ववादी संघटनांनी केलेले प्रयत्न याच पाशवी बहुसंख्याकवादाचे अलीकडील दाखले होते. अर्थात, भारतीय मुस्लिमांना अंकित करण्याची व त्यांच्या मानखंडनेची प्रक्रिया इतरही अनेक रूपांमध्ये समोर येते.

भारतीय मुस्लिमांविरोधातील हिंदुत्ववादी आक्रमकतेचे दोन भिन्न- परंतु परस्परसंबंधित आयाम आहेत. पहिला आयाम राजकीय स्वरूपाचा आहे. दलित व ओबीसी समूहांमधील बऱ्याच मोठ्या घटकाला हिंदुत्ववादी छावणीत आणणं, मुस्लिमांहून आपण सांस्कृतिक व सामाजिक पातळ्यांवर श्रेष्ठ असल्याची भावना त्यांच्यात जोपासणं, आणि त्यातून विजयासाठी आवश्यक ‘हिंदू’ मतपेढी तयार करणं, हा यशस्वी ठरलेला दुष्ट प्रयत्न राजकीय आयामाशी संबंधित आहे. बहुतांश राज्यांमध्ये सुमारे 80 टक्के मतदारवर्ग हिंदू आहे. त्यामुळे हिंदूंना प्राधान्य व मुस्लिमांची वगळणूक या धोरणाद्वारे यातील सुमारे 60 टक्के मतदारांची मतं मिळवण्यात जरी भाजपला यश आलं तरी त्यांचं उद्दिष्ट साध्य होईल. (या बाबतीत भाजपच्या विरोधात केवळ एकच मोठा राजकीय पक्ष आहे. ज्या राज्यांमध्ये अनेक पक्षांचे हितसंबंध अशाच प्रकारचे आहेत, तिथं हिंदू मतांचा 50 टक्के वाटा मिळाला तरी भाजपला विजय मिळवणं शक्य होईल).

अल्पसंख्याकांच्या विरोधातील हिंदुत्ववादी हल्ल्याचा दुसरा आयाम विचारसरणीय स्वरूपाचा आहे. केवळ हिंदूच या देशातील खरे, अस्सल व विश्वसनीय नागरिक आहेत आणि भारतीय मुस्लिम (आणि काही प्रमाणात भारतीय ख्रिस्तीसुद्धा) कमअस्सल व अविश्वसनीय आहेत, कारण (सावरकरांच्या कुविख्यात मांडणीअनुसार) त्यांची ‘पुण्यभूमी’ त्यांच्या ‘पितृभूमी’पेक्षा वेगळी आहे. या देशाचे आपणच खरे मालक आहोत, अशा भावनेमुळं चिथावून हिंदुत्ववादी कार्यकर्ते भारतीय मुस्लिमांना त्यांच्या कपड्यांवरून, खाद्यपदार्थांवरून, त्यांच्या रूढींवरून, त्यांच्या आर्थिक उपजीविकेच्या साधनांवरून टोमणे मारतात.

अलीकडे म्हैसूरमध्ये धाडसी व आदरणीय कन्नड लेखक देवनूर महादेव यांनी हिंदुत्ववादी गुंडांनी लादलेली बंदी धुडकावून लावत हलाल मांस खरेदी केलं. या कृतीनंतर ते म्हणाले, ‘‘उजव्या गटांसाठी द्वेष ऊर्जादायी पेयासारखा असतो.’’ ही अगदीच मार्मिक टिप्पणी आहे. मला फक्त त्याला थोडी जोड द्यायची आहे. या ‘ऊर्जादायी पेया’तील द्वेषामध्ये भयगंडसुद्धा मिसळलेला असतो. हिंदुत्ववादाच्या प्रभावाखाली आलेल्या हिंदूंना त्यांच्या मुस्लिम सहनागरिकांविषयी भयंकर असुरक्षित वाटू लागलं आहे आणि मुस्लिमांबाबतच्या अविचारी द्वेषामध्ये ते बुडून गेले आहेत.

या विचारसणीच्या अंमलबजावणीमुळं अल्पकालीन पातळीवर भारतीय मुस्लिम गंभीररीत्या दुखावले जातील (याची सुरुवात झालीच आहे). परंतु, दीर्घकालीन पातळीवर मात्र हिंदूंनासुद्धा ही बाब त्रस्त करत राहील. श्रीलंकेतील सिंहली लोकांनी तामिळींवर लादलेला कलंक; पाकिस्तानात हिंदू, ख्रिस्ती, अहमदिया व शिया यांच्यावर सुन्नी लोकांकडून लादला जाणारा कलंक; आणि म्यानमारमधील रोहिंग्यांवर बौद्धांकडून लादला जाणारा कलंक- इत्यादी गोष्टी या संदर्भात सावधानता बाळगण्याची सूचना करणाऱ्या आहेत. हे तीनही देश धार्मिक बहुसंख्याकवादाच्या विचारसरणीचे बंदी झाले नसते, तर आज त्यांची अवस्था चांगली राहिली असती. द्वेष व भयगंड या साधनांद्वारे शांततापूर्ण व संपन्न समाज घडवता येत नाहीत.

(अनुवाद- प्रभाकर पानवलकर)

Tags: रामचंद्र गुहा हिंदुत्ववाद हिजाब weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

रामचंद्र गुहा,  बंगळुरू, कर्नाटक

भारतीय इतिहासकार व लेखक. समकालीन सामाजिक, राजकीय व सांस्कृतिक विषयांवर तसेच पर्यावरणावर आणि क्रिकेटच्या इतिहासावर लेखन. 




साधना साप्ताहिकाचे वर्गणीदार व्हा...
वरील QR कोड स्कॅन अथवा UPI आयडीचा वापर करून आपण वर्गणीदार होऊ शकता. वार्षिक, द्वैवार्षिक व त्रैवार्षिक वर्गणी अनुक्रमे 900, 1800, 2700 रुपये आहे. वर्गणीची रक्कम ट्रान्सफर केल्यानंतर आपले नाव, पत्ता, फ़ोन नंबर, इमेल इत्यादी तपशील
020-24451724,7028257757 या क्रमांकावर फोन, SMS किंवा Whatsapp करून कळवणे आवश्यक आहे.
weeklysadhana@gmail.com

प्रतिक्रिया द्या


लोकप्रिय लेख 2008-2022

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 1978-2007

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके