डिजिटल अर्काईव्ह (2010-2020)

दि. 15 एप्रिलला हु याओबांग यांचे निधन झाल्यावर दुसऱ्या दिवशी 800 विद्यार्थ्यांनी हु यांना श्रद्धांजली वाहिल्यानंतर तिआनमेन चौकात ठाण मांडले. तिथून पुढे ही चळवळ व निदर्शने अनिश्चित व वेगळ्याच राजकीय मार्गावर आली. दि.18 एप्रिलला हे विद्यार्थी त्या चौकाच्या बाजूला असलेल्या ग्रेट हॉल ऑफ पीपल्सवर मोर्चाने चालून गेले. त्यात त्यांनी अनेक प्रकारच्या मागण्या सादर केल्या. लोकशाहीचा विस्तार करावा, मध्यमवर्ग-बूर्झ्वा-बुद्धिमंत यांच्याविरोधात सरकारने सुरू केलेली मोहीम रद्द करावी, 1986 मधील विद्यार्थी निदर्शकांवर केलेली कारवाई व त्यांना दिलेली शिक्षा रद्द करावी आणि पार्टीचे वरिष्ठ अधिकारी/पदाधिकारी व त्यांचे जवळचे नातेवाईक यांच्या मिळकतीचे व संपत्तीचे तपशील जाहीर करावेत इत्यादी मागण्या होत्या. त्या दिवशी रात्री हजारो विद्यार्थी झाँगनहाई (Zhonganhai) येथील झिनुआ (Xinhua) येथे असलेल्या पार्टी/सरकारी कार्यालयावर चालून गेले. हु याओबांग यांच्या मृत्यूनंतर 48 तासांतच सुरू झालेल्या या शक्तिशाली चळवळीने 21 एप्रिलपर्यंत जोर धरला.

दि.15 एप्रिल ते 4 जून 1989 हा छोटासा कालखंड चीनच्या आधुनिक इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि अनेक घडामोडींनी व्यापलेला. या कालखंडातील वेगवान राजकीय घडामोडींनी चीनचे राजकारण, समाजकारण, अर्थकारण पूर्णपणे बदलले. या कालखंडातील घटनांचे पडसाद आजही चीनच्या राजकारणात ऐकू येतात. या उत्पाती कालखंडाची सुरुवात 8 एप्रिल 1989 रोजी झाली. त्या दिवशी बीजिंगमध्ये पक्षप्रमुख झाओ झियांग यांच्या अध्यक्षतेखाली नेहमीप्रमाणे पॉलिट ब्युरोची बैठक सुरू झाली. पूर्वी पक्षप्रमुख असलेले उदारमतवादी नेते व पॉलिट ब्युरोचे सदस्य हु याओबांग हेही या बैठकीस हजर होते आणि ते अध्यक्षांच्या समोरच्या खुर्चीवर बसले होते. देशभर 1987 मध्ये होत असलेली विद्यार्थ्यांची निदर्शने रोखण्यात ते कमी पडले, यामुळे त्यांना सत्तेतून पायउतार व्हावे लागले होते. बैठक सुरू होऊन जेमतेम अर्धा तास झाला होता. अचानक हु याओबांग आपल्या जागेवरून उठले. त्यांचा चेहरा पांढराफटक पडला होता, पायांतील शक्तीच नाहीशी झाल्यासारखे ते आपल्या खुर्चीत कोसळले. काही महिन्यांपूर्वी त्यांना हृदयविकाराचा झटका येऊन गेला असल्याने अध्यक्ष झाओ झियांग यांनी बैठक तत्काळ रद्द करून त्यांना हॉस्पिटलमध्ये पाठविलेच, परंतु तत्पूर्वी त्यांना नायट्रोग्लिसरिनच्या दोन गोळ्याही दिल्या. हु याओबांग यांना तात्पुरते जीवदान मिळाले, मात्र 15 एप्रिलला हॉस्पिटलमध्येच त्यांचे निधन झाले. 

उदारमतवादी व सुधारणावादी हु याओबांग हे विद्यार्थ्यांमध्ये व बुद्धिमंतांमध्ये विशेष लोकप्रिय होते. उच्च ध्येयवाद, मोकळेपणा आणि पक्ष व जनतेला वाहिलेल्या निष्ठा यांमुळे ते सर्वत्र लोकप्रिय होते. त्यांना 1987 मध्ये पक्षप्रमुखपदाचा राजीनामा विनाकारणच देण्यास भाग पाडले होते. शिवाय पक्षातील वरिष्ठ नेत्यांनी त्यांच्यावर नाहक टीका करून त्यांना अवमानितही केले होते. त्यामुळे विद्यार्थी व बुद्धिमंत वर्गात त्यांच्याबद्दल विशेष आस्था होती. हु याओबांग निराश झाले होते, हे लोकांना कळत होते. दि. 8 एप्रिल रोजीच्या बैठकीपूर्वी पक्षातील वरिष्ठ व कॉन्झर्व्हेटिव्ह नेते बो यिबो यांच्याशी त्यांचा जोरदार वाद झाला, अशीही वदंता होती. त्यामुळे त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला असावा, असा लोकांचा संशय होता. एकंदरीतच हु याओबांग हे चीनमधील भ्रष्ट व हडेलहप्पी करणाऱ्या राजकीय नेतृत्वाचा एक बळी होते, असे सर्वसामान्य मत झाले. पक्षातील वरिष्ठ नेतृत्वाबद्दल- विशेषत: डेंग झिओपेंग यांच्याबाबत, लोकांमध्ये तीव्र नाराजी दिसून येत होती. हु यांच्याबाबत- वाटणाऱ्या सहानुभूतीला अशा रीतीने एक राजकीय परिमाण होते. त्यांना श्रद्धांजली वाहण्यासाठी आलेल्या विद्यार्थ्यांमध्ये व बुद्धिमंतांमध्ये सरकारबद्दलचा रोष स्पष्ट दिसत होता. या श्रद्धांजली कार्यक्रमातूनच सरकारविरोधात राजकीय चळवळ सुरू झाली आणि ती आटोक्यात येण्याची लक्षणे दिसेनात. चीनमधील भ्रष्टाचार कमी व्हावा, लोकांना थोडे राजकीय स्वातंत्र्य द्यावे, भाववाढ आटोक्यात आणावी, अर्थव्यवस्थेमध्ये होणारे बदल थोडे अधिक सुसह्य व्हावेत- अशा निदर्शकांच्या मागण्या होत्या. सुरुवातीला श्रद्धांजली वाहण्यासाठी म्हणून आलेले विद्यार्थी पुढे सरकारविरोधात निदर्शने करू लागले. दीड महिन्यात ही निदर्शने अतिशय तीव्र झाली. सरकारला ही निदर्शने कशी आटोक्यात आणावीत हेही कळेना. सोव्हिएटत युनियनमधील साम्यवादाचा 1989 मध्ये झालेला पाडाव आणि पूर्व युरोपमधील अनेक साम्यवादी देशांमधील साम्यवादाच्या-विरोधातील सुरू असलेल्या चळवळी यामुळे चीनमधील विद्यार्थ्यांची निदर्शने निर्णायक वळणावर येताना दिसत होती. त्यातही विशेष म्हणजे, मे महिन्यात रशियाचे अध्यक्ष गोर्बाचेव्ह चीनभेटीवर येत होते. अनेकांच्या लेखी गोर्बाचेव्ह हे रशियाला कम्युनिस्टांच्या जोखडातून मुक्त करू पाहणारे हीरो होते. त्यामुळे या निदर्शनांना मोठी गती येत होती. अखेरीस 4 जून 1989 रोजी सैन्यदल आणून व विद्यार्थ्यांवर गोळीबार करून निदर्शने मोडून काढण्यात आली. या घटनेचे चीनमध्ये व जगात गंभीर पडसाद उमटले. डेंग यांना राजकीय सुधारणा व लोकशाही पद्धत नको होती. यामुळे महाकाय चीन दुभंगेल व परत अराजकता येईल, ही भीती सातत्याने त्यांना वाटत होती आणि म्हणून अतिशय खंबीरपणे- निष्ठुरपणे म्हणा- त्यांनी ही निदर्शने मोडून काढली. 

तिआनमेन चौकात 1989 मध्ये जमलेल्या विद्यार्थ्यांपुढे निश्चित असा अजेंडा वा मागण्या नव्हत्या. शिवाय माओच्या मृत्यूनंतर व डेंग यांच्या कारकिर्दीत 10-11 वर्षांत विद्यार्थ्यांची वेगळी अशी संघटना नव्हती वा पक्षातही तशी संघटना नव्हती. कम्युनिस्ट क्रांतीमध्ये तसेच सांस्कृतिक क्रांतीमध्ये तरुणांचा मोठा सहभाग होता. किंबहुना, सांस्कृतिक क्रांतीदरम्यान अनेक वरिष्ठ/कनिष्ठ पार्टी अधिकाऱ्यांची मुले रेडगार्ड्‌स म्हणून कार्यरत होती. सन 1989 मधील विद्यार्थी चळवळीचे वैशिष्ट्य हे की, यात पार्टी अधिकाऱ्यांच्या मुलांचा समावेश नव्हता. हु याओबांग यांच्या मृत्यूनंतर शोक प्रकट करण्यासाठी एकत्र आलेले हे विद्यार्थी होते. विद्यार्थ्यांच्या राहणीमानात-त्यांच्या परिस्थितीत सुधारणा व्हावी, वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थेत विद्यार्थ्यांना नोकऱ्या मिळाव्यात, त्यांना काही स्थान असावे, सर्वत्र वाढलेला भ्रष्टाचार कमी व्हावा- अशी काहीशी धूसर व अनिश्चित कारणे या निदर्शनांमागे होती. सातत्याने व वेगाने होणाऱ्या आर्थिक सुधारणा व त्यामुळे होणारा मोठा आर्थिक विकास, खुली झालेली अर्थव्यवस्था, बाजारचलित अर्थव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या समस्या, त्यामुळे होत असणारी सामाजिक व आर्थिक स्थित्यंतरे या सर्वांचे प्रतिबिंब या चळवळीत दिसत होते. विद्यार्थ्यांचे राहणीमान फारसे चांगले नव्हते. सुबत्ता वाढत होती; मात्र सुबत्तेचे लाभधारक पार्टीचे अधिकारी, राजकारणी, उच्च सरकारी अधिकारी, खासगी व्यापारी व उद्योजक होते. सर्वसामान्य लोकांच्या अडचणी वाढल्या होत्या. प्राध्यापक, मध्यमवर्गातील व्यावसायिक, शैक्षणिक क्षेत्राशी संबंधित मंडळी यांना झळ पोहोचली होती. अनेक सरकारी उद्योग डबघाईला आले होते. आर्थिक सुधारणांच्या धोरणामुळे त्यांचे पुनर्वसन व पुनर्बांधणी सुरू होती. त्यातील अनेक कर्मचाऱ्यांच्या नोकऱ्या गेल्या होत्या. तोट्यात चालणारे सरकारी उपक्रम बंद केल्याने व अनेक उपक्रमांमध्ये कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी कामगारकपातीचे धोरण अवलंबल्याने बेरोजगारी वाढलेली होती. चीनमधील सार्वजनिक उद्योगधंदे असे होते की -त्यांच्या कर्मचाऱ्यांच्या व त्यांच्या कुटुंबीयांच्या आर्थिक- सामाजिक-शैक्षणिक सुविधा या उद्योगधंद्यांतील फायद्यातून येत होत्या. बऱ्याच बाबतीत बाजारप्रणीत अर्थव्यवस्थेचा स्वीकार केल्यामुळे व अर्थव्यवस्थेचा बाजच बदलत असल्याने या कर्मचाऱ्यांमध्ये मोठा असंतोष होता. अनेकांचे नोकरीमुळे मिळणारे इतर फायदे- शैक्षणिक व इतर आर्थिक सुविधा- गेलेच; पण अनेकांच्या नोकऱ्याही गेल्या. 

सैन्यदलाचा आकार 1982 पासून पुढे लहान करण्यात आला आणि अनेकांना घरी परत पाठविण्यात आले. लाखो सैनिक नोकरीविना राहिले. उच्च अधिकारी, पार्टीचे पदाधिकारी यांच्यात आणि उद्योजक, व्यापारी यांच्यात मोठ्या प्रमाणावर भ्रष्टाचार होत होता. विद्यार्थी, बुद्धिमंत व सुशिक्षित मध्यमवर्ग हे सारे फक्त पाहत राहण्याशिवाय काही करू शकत नव्हते. खासगी गुंतवणुका व उद्योगांचे अस्तित्व वाढत गेले तसतशी ही असमानता वाढत गेली. विशेषत: 1986-87 पासून पुढे तर चलनवाढीने व भाववाढीमुळे मोठा असंतोष पसरला. विद्यापीठांमध्ये विद्यार्थ्यांसाठी चांगल्या सोई नसत. भ्रष्ट अधिकारी व उद्योजक यांच्याकडील संपत्ती व उधळपट्टी या पार्श्वमभूमीवर विद्यार्थ्यांना असे वाटत होते की, त्यांच्या अवस्थेला सरकारची विकासाची धोरणेच कारणीभूत आहेत. उच्च आर्थिक विकासदराबरोबर येणाऱ्या चलन फुगवट्याने अत्यावश्यक गरजा व अन्नधान्याच्या किंमती वारेमाप वाढल्या होत्या. नागरी भागात त्यामुळे मोठा असंतोष होता. सन 1986 चा विचार करता 1987 मधील किंमती या सर्वसाधारणपणे 30 टक्क्यांहून अधिक झाल्या होत्या. शिवाय ग्रामीण भागातून कामगारांचे व इतर श्रमिकांचे लोंढेच्या लोंढे शहरात येऊ लागले आणि शहरी भागातील सुविधांवर प्रचंड ताण पडू लागला. तसेच शहरात भाववाढ जास्त झाली, तेथील तरुणांच्या रोजगाराच्या संधी कमी झाल्या. शहरी भागातील सामाजिक संस्था व आरोग्यसुविधा यांवर मोठा ताण आल्याने तेथील लोकांवरील ताणतणाव वाढला. प्रकर्षाने जाणवणारी गोष्ट म्हणजे, या काळात चीनमध्ये सर्व शहरांत सामाजिक अस्वस्थता व गुन्हेगारीने कळस गाठला होता. 

किमतीवरील नियंत्रणे 1987-88 मध्ये उठविल्यानंतर त्या वेळी बाजारात वस्तू उपलब्ध नसल्याने प्रचंड भाव वाढ झाली होती. त्या पार्श्वभूमीवर चीनमध्ये अनेक ठिकाणी विद्यार्थ्यांची जी निदर्शने झाली, त्यावर उपाययोजना न केल्याने हु याओबांग यांना सत्तेतून पायउतार व्हावे लागले. पक्षनेत्यांचे डेंग यांच्यावरील दडपण खूप वाढले होते. पक्षातील कडवे आणि डावे गट सक्रिय होऊ लागले होते. डेंग यांचे सारे सहकारी सुधारणावादी व उदारमतवादी होते. त्यामुळे त्यांच्यावर टीका होऊ लागली. विशेषतः हु याओबांग व झाओ झियांग यांच्यावर तर खूपच. या साऱ्यामुळे सरकारच्या व पक्षातील नेतृत्वामध्ये बराच तणाव निर्माण झाला होता. मुख्य म्हणजे, डेंग आणि त्यांच्या सुधारणावादी सहकाऱ्यांच्या स्वभावातील मूळचे फरक ठळक होऊ लागले. डेंग यांनी हु याओबांग यांना कम्युनिस्ट पक्षाच्या सरसचिवपदाच्या जबाबदारीतून 1987 मध्ये मुक्त केले होते. हु याओ बांग हे डेंग यांचे नजीकचे सुधारणावादी व उदारमतवादी सहकारी होते. त्यांचे डेंग यांच्याशी इतके निकटचे संबंध होते की, ते दोघे अनेकदा एकत्र ब्रिज खेळत असत. मात्र या घटनेनंतर डेंग आणि हु यांच्यात मोठी दरी निर्माण झाली होती. इतकी की, 1989 मध्ये हु याओबांग यांना हृदयविकाराचा झटका आल्यानंतर डेंग त्यांना भेटायलाही गेले नाहीत. हु यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या अंत्ययात्रेलाही डेंग जाणार नव्हतेच. त्यांच्या पत्नीने सूचना केली म्हणून नाइलाजाने ते गेले. यावरून असे दिसते की- डेंग आता विद्यार्थ्यांची निदर्शने, स्वातंत्र्याची मागणी याबाबत नरमाईची भूमिका घेणार नव्हते. गेली दहा वर्षे त्यांनी आर्थिक सुधारणांसाठी नाइलाजाने थोडेफार स्वातंत्र्य दिले होते. राजकीय स्वातंत्र्याची मागणी वा निदर्शने यामुळे अस्थिरता निर्माण होऊन सुधारणांचा कार्यक्रम मागे पडणार होता, हे त्यांना दिसत होते. त्यापेक्षा त्यांना रशिया व इतर कम्युनिस्ट देशांमध्ये सुरू झालेल्या चळवळी जास्त धोकादायक वाटत होत्या. रशियामध्ये राजकीय सुधारणा राबविणाऱ्या गोर्बाचेव्ह यांच्याबद्दल चिनी विचारवंत, तरुण, विद्यार्थी यांच्या मनात आदर होता. पक्षाच्या नेत्यांना मात्र त्या विचारांनी धडकी भरत असे. त्यामुळे डेंग यांनी सुरुवातीपासूनच या प्रकरणी कठोर भूमिका घेण्याचे ठरविले होते. 

निदर्शनांमध्ये विद्यार्थी पुढे असले तरी, शहरी भागातील सर्वसामान्य नागरिकांचा त्यांना पाठिंबा होता. दि. 15 एप्रिलला हु याओबांग यांचे निधन झाल्यावर दुसऱ्या दिवशी 800 विद्यार्थ्यांनी हु यांना श्रद्धांजली वाहिल्यानंतर तिआनमेन चौकात ठाण मांडले. तिथून पुढे ही चळवळ व निदर्शने अनिश्चित व वेगळ्याच राजकीय मार्गावर आली. दि.18 एप्रिलला हे विद्यार्थी त्या चौकाच्या बाजूला असलेल्या ग्रेट हॉल ऑफ पीपल्सवर मोर्चाने चालून गेले. त्यात त्यांनी अनेक प्रकारच्या मागण्या सादर केल्या. लोकशाहीचा विस्तार करावा, मध्यमवर्ग-बूर्झ्वा-बुद्धिमंत यांच्याविरोधात सरकारने सुरू केलेली मोहीम रद्द करावी, 1986 मधील विद्यार्थी निदर्शकांवर केलेली कारवाई व त्यांना दिलेली शिक्षा रद्द करावी आणि पार्टीचे वरिष्ठ अधिकारी/पदाधिकारी व त्यांचे जवळचे नातेवाईक यांच्या मिळकतीचे व संपत्तीचे तपशील जाहीर करावेत इत्यादी मागण्या होत्या. त्या दिवशी रात्री हजारो विद्यार्थी झाँगनहाई (Zhonganhai) येथील झिनुआ Xinhua येथे असलेल्या पार्टी/सरकारी कार्यालयावर चालून गेले. हु याओबांग यांच्या मृत्यूनंतर 48 तासांतच सुरू झालेल्या या शक्तिशाली चळवळीने 21 एप्रिलपर्यंत जोर धरला. लोकशाही, स्वातंत्र्य, भ्रष्टाचारमुक्त समाज व या सर्वावर आधारित पार्टीव्यवस्था याबाबत सर्वसामान्य नागरिकाला भावेल अशी भाषा निदर्शक वापरीत होते. विद्यार्थ्यांची निदर्शने 1986-87 मध्ये मोडून काढण्यात आली होती, हे लक्षात घेऊन निदर्शक सर्वसामान्य नागरिकांचाही पाठिंबा मिळविण्याचा प्रयत्न करीत होते. टेलिव्हिजनमुळे ही निदर्शने जगभर पाहिली जात होती, त्यामुळे याला एक आंतरराष्ट्रीय परिमाण लाभले होते. ज्याप्रमाणे 1976 मध्ये झाऊ एन लाय यांच्या मृत्यूनंतर तिआनमेन चौकात विद्यार्थ्यांची व बुद्धिमंतांची निदर्शने झाली, त्याचप्रमाणे 1989 मध्ये हु याओबांग यांच्या निधनानंतर राजकीय निदर्शने सुरू झाली. सन 1976 मधील निदर्शने निश्चितपणे माओंविरोधात होती, तर 1989 मधील निदर्शने डेंग यांच्या विरोधात होती. 

पक्षाच्या वरिष्ठ नेतृत्वातभविष्य काळातील वाटचाली-बाबत 1989 च्या सुरुवातीस अनेक प्रकारचे मतभेद होते. पार्टी अध्यक्ष झाओ झियांग व पंतप्रधान ली पेंग यांच्यात हे मतभेद होते. राजकीय सुधारणा व स्वातंत्र्य यांचे झाओ झियांग थोडे फार तरी समर्थन करीत, त्याउलट ली पेंग थोडे अधिक हुकूमशाही वृत्तीचे होते. या गोंधळामुळे बुद्धिमंत व विद्यार्थी यांच्या निदर्शनांना वाव मिळत होता. डेंग प्रभावी नेते होते; मात्र ते आता 84 वर्षांचे होते व दैनंदिन राजकारणात नव्हते. त्यामुळे सरकार एका सुरात बोलत नव्हते. डेंग यांनी कम्युनिस्ट पक्षाची एकसंधता ठेवण्यासाठी बुद्धिमंतांविरुद्ध व तथाकथित स्पिरिच्युअल पोल्युशनविरुद्ध 1986-87 मध्ये मोहीम सुरू केली होती. स्वातंत्र्य व लोकशाहीची मागणी करणारे बुद्धिमंत, विद्यार्थी व बूर्झ्वा यांना वेसण घालणे हे या मोहिमेचे उद्दिष्ट होते. अर्थातच विद्यार्थ्यांमध्ये व विद्यापीठात त्याविरोधात वातावरण निर्माण झाले होते. समाजातील सर्वच स्तरांत ही अस्वस्थता जाणवत होती. विद्यार्थ्यांच्या निदर्शनांना समाजातील अनेक घटकांचा छुपा पाठिंबा होता. सुरुवातीला डेंग यांनी हु यांच्या मृत्यूनंतर काहीही विशेष हालचाल केली नाही. दि. 19 एप्रिलला पक्षप्रमुख झाओ झियांग यांनी डेंग यांना भेटून परिस्थिती नियंत्रणाखाली आहे, असे सांगितले. पूर्व-नियोजित कार्यक्रमानुसार ते उत्तर कोरियाच्या दौऱ्यावर 23 तारखेला गेले. त्यामुळे सुरुवातीच्या काळात झाओ झियांग यांच्यासारख्या सबुरीने घेणाऱ्या नेतृत्वाची उणीव सरकारला भासली. त्यानंतर सर्व कारभार ली पेंग यांच्यासारख्या करारी व हुकूमशाही प्रवृत्तीच्या नेत्याकडे आला. त्यानंतर हे प्रकरण एखाद्या ग्रीक शोकांतिकेप्रमाणे पूर्वरचित शेवटाकडे झेपावू लागले. 

सगळ्यांना असे वाटत होते की, हु यांचा दफनविधी पूर्ण झाल्यावर सर्व शांत होईल. दरम्यानच्या काळात सरकारने निदर्शनांवर नेहमीप्रमाणेच अनेक बंधने आणली. झाओ यांच्या पश्चात पंतप्रधान ली पेंग हे प्रकरण हाताळीत होते. त्यांनी मेयर चे झिटाँग (Chen Xitong) आणि ली झिमिंग (Li Ximing) या दोन स्थानिक वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना या निदर्शनांबाबतची जबाबदारी दिली होती. या अधिकाऱ्यांनी सादर केलेला अहवाल पॉलिट ब्युरो मीटिंगमध्ये चर्चिला गेला. आता निदर्शक विद्यार्थ्यांची संख्या 60,000 झाली होती आणि 4 मेपर्यंत चालणारी निदर्शने व बंद पुढे बेमुदत स्वरूपाचा झाला. ली पेंग व या दोन स्थानिक अधिकाऱ्यांचा अहवाल असे दर्शवीत होता की, परिस्थिती हाताबाहेर जाते आहे आणि ही निदर्शने कम्युनिस्ट पक्षाच्या व धोरणांच्या विरोधात आहेत. ली पेंग आणि या अधिकाऱ्यांच्या कठोर दृष्टिकोनामुळे म्हणा किंवा त्या वेळी सबुरीने घेणाऱ्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या अनुपस्थितीमुळे म्हणा, वस्तुस्थिती आहे त्यापेक्षा गंभीर दर्शविली गेली. त्यामुळे डेंग यांनी हे सारे प्रकरण फारच गंभीरपणे घेतले. विद्यार्थ्यांशी संपर्क साधून त्यांच्याशी संवाद करण्यापेक्षा ही चळवळ तत्काळ मोडून काढण्याच्या दिशेने पावले पडू लागली. 

दि. 26 एप्रिलला डेंग यांच्या सांगण्यावरून पीपल्स डेलीमध्ये एक संपादकीय प्रकाशित करण्यात आले. त्यात विद्यार्थ्यांच्या निदर्शनांचा समाचार घेण्यात आला, निदर्शकांना कठोर समज देण्यात आली व सरकारची भूमिका स्पष्ट करण्यात आली. मात्र या संपादकीयाचा विद्यार्थ्यांच्या चळवळीवर वेगळाच परिणाम झाला. चळवळ अधिकच आक्रमक झाली. झाओ झियांग यांच्या पश्चाात डेंग व ली पेंग यांनी अशा रीतीने ताठर भूमिका घेऊन प्रकरण जास्त चिघळवले. अनेक अभ्यासक असे म्हणतात की, हे संपादकीय अतिशय प्रक्षोभक स्वरूपाचे होते; त्यात विद्यार्थ्यांनी उठविलेल्या एकाही मुद्द्यचा उल्लेख नव्हता, त्यामुळे विद्यार्थ्यांशी संवाद अशक्य झाला. माओंच्या काळातही झाऊ एन लाय हे सबुरीने वागणारे नेते होते. त्यांचा सर्वांशी निकटचा संबंध होता, त्यामुळे संवादाची तयारी असे. आता डेंग यांच्या 10 वर्षांहून अधिकच्या भांडवलशाहीकडे आर्थिक सुबत्तेकडे वाटचाल करणाऱ्या परंतु राजकीय लोकशाहीबद्दल जराही बोलू न देणाऱ्या राजवटीत पक्षाचे पदाधिकारी व उच्च नेतृत्व यांचा सामान्य जनतेशी- विशेषत: तरुण, विद्यार्थी व बुद्धिमंत यांच्याशी संपर्क तुटला होता. निदर्शकांचा रोख डेंग व ली पेंग यांच्याकडे होता. आता प्रतिष्ठेची लढाई सुरू झाली होती. डेंग ते संपादकीय मागे घेईनात, तर विद्यार्थ्यांनीही निदर्शने चालूच ठेवली. सर्वसामान्य जनतेची विद्यार्थ्यांना इतकी सर्वव्यापी सहानुभूती होती की, सरकारला विद्यार्थ्यांविरुद्ध कारवाई करणे अवघड झाले.

दरम्यानच्या काळात झाओ झियांग विदेश दौऱ्यावरून परतले आणि सरकारमध्ये निदर्शकांबाबत निश्चितपणे काय भूमिका असावी, याबाबत सरळ-सरळ दोन तट पडले. झाओ झियांग हे तुलनेने मवाळ होते, त्यांचा भर विद्यार्थ्यांशी संवाद करण्याचा होता. ली पेंग यांचा भर विद्यार्थ्यांची निदर्शने मांडून काढण्याकडे होता. आर्थिक व प्रशासकीय व्यवस्थापनात 1988 नंतर झाओ कमी पडत होते, असे डेंग यांचे मत झाले होते. दि. 4 मे 1989 हा दिवस महत्त्वाचा. चिनी विद्यार्थ्यांनी 1919 मध्ये व्हर्सायच्या तहाविरुद्ध बीजिंगमध्ये केलेल्या ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वाच्या निदर्शनांचा त्या दिवशी 70 वा वार्षिक दिन होता. त्या निमित्ताने दि. 3 मे रोजी केलेल्या भाषणात झाओ झियांग यांनी अप्रत्यक्षरीत्या विद्यार्थी निदर्शकांनी केलेल्या मागण्यांचा उल्लेख केला. चीनमध्ये शेवटी लोकशाही प्रस्थापित करावयाची आहे आणि त्याचबरोबर भ्रष्टाचार वाढलेला असून त्याचाही बंदोबस्त करणे आवश्यक असून; आपले सरकार भ्रष्टाचारी अधिकारी, राजकारणी व पक्षातील पदाधिकारी यांच्याविरुद्ध कारवाई करील, असेही ते म्हणाले. दि. 4 मे रोजी एशियन डेव्हलपमेंट बँकेच्या वार्षिक सभेत भाषण करतानाही झाओ यांनी ठामपणे प्रतिपादन केले की, चीनमधील आर्थिक व सामाजिक घडी व्यवस्थित बसलेली असून विद्यार्थ्यांची निदर्शनेही लवकरच आटोक्यात आणण्यात येतील. याच भाषणात त्यांनी असाही मुद्दा मांडला की, समाजवादी व्यवस्थेतील काही त्रुटींमुळे व कायद्यातील काही तरतुदींमुळे भ्रष्टाचार होतो. लोकशाही व खुलेपणा यांचा अंगिकार केला, तर भ्रष्टाचारावरही नियंत्रण आणता येईल. हाँगकाँगमधील प्रेसने 26 एप्रिलचे संपादकीय व झाओ यांच्या या दोन भाषणांतून प्रतीत होणारी भूमिका यातील तफावतीवर व कम्युनिस्ट पक्षात या मुद्द्यावर पडलेल्या दुहीवरच नेमके बोट ठेवले. वातावरण असे निर्माण झाले की, ली पेंग निदर्शकांवर कठोर कार्यवाही करण्यास तयार आहेत, मात्र झाओंना विद्यार्थ्यांबाबत फार सहानुभूती आहे, या तफावतीमुळे शासनाची या प्रकरणावरील पकड ढिली होत आहे असे ध्वनित होऊ लागले. 

याहीपेक्षा महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, याच वेळी रशियाचे अध्यक्ष गोर्बाचेव्ह हे 15 मेपासून तीन दिवसांच्या चीन दौऱ्यावर येणार होते. गोर्बाचेव्ह यांनी रशियामध्ये राजकीय व आर्थिक सुधारणांचे पर्व सुरू केले होते. जगभरातील अनेक देशांमध्ये त्याचा बोलबाला झाला होता. अनेक कम्युनिस्ट देशांमध्ये बुद्धिमंत व विचारवंत त्यांना आदर्श मानीत असत. तिआनमेन चौकात जमलेल्या विद्यार्थी निदर्शकांचे गोर्बाचेव्ह हे आदर्श होते. मुख्य म्हणजे, गोर्बाचेव्ह यांच्यासाठी आयोजित केलेला स्वागत समारंभ, लष्कराची मानवंदना व कवायत हे सारे कार्यक्रम तिआनमेन चौकात होणार होते आणि इथे तर विद्यार्थ्यांची जोरदार निदर्शने सुरू होती! तिआनमेनमधील तणाव आता शिगेला पोहोचला होता. 

Tags: चिनी महासत्तेचा उदय तिआनमेन चीन china international china strategy about china in marathi history of china china politics china economy satish bagal on china satish bagal china as a superpower china weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

डॉ. सतीश बागल,  नाशिक
bagals89@gmail.com

लेखक माजी सनदी अधिकारी आहेत. 


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात