डिजिटल अर्काईव्ह (2008 - 2021)

हॅम्लेटचे मन दुभंगलेले आहे. व्यक्तिगत जीवनात  तो निराश आहे, तर डेन्मार्कमधील राजकीय व सामाजिक परिस्थितीबद्दल तो नाराज आहे. या जगात डेन्मार्क आहे; पण डेन्मार्कमध्येच तो जग पाहू लागतो, एकूण जीवनाची समीक्षा करू लागतो. डेन्मार्कच्या भ्रष्ट व बुरसटलेल्या सामाजिक आणि राजकीय वातावरणात हॅम्लेटला गुदमरल्यासारखे वाटते. म्हणून ‘डेन्मार्क इज अ प्रिझन’ असे तो म्हणतो. बदललेल्या तत्कालीन भ्रष्ट भारतीय राजकारणात आणि आपल्या ऐतिहासिक ध्येयधोरणापासून दूर जात असलेल्या तेव्हाच्या काँग्रेस पक्षात यशवंतरावांना घुसमटल्यासारखे वाटते. त्यांची द्विधा मन:स्थिती आणि मानसिक संघर्ष अशा पद्धतीने व्यक्त झाला आहे. ‘आम्ही साऱ्यांनी वैयक्तिक विचार करूनच वागणे योग्य आहे का, असा संघर्ष मनात चालू आहे. निवडणुकीला उभे राहू नये आणि लोकांत काम करीत राहावे- किंवा निवडणूक करून ती जिंकून सत्तेबाहेर राहावे असे दोन पर्याय आहेत. कोणता स्वीकारावा? 

महाराष्ट्राचे चार वेळा मुख्यमंत्री झालेले, महाराष्ट्राच्या भवितव्याची सफर करणारे व स्वप्न पाहणारे राज्याचे भाग्यविधाते यशवंतराव चव्हाण हे एक मुरब्बी, मुत्सद्दी राजकारणी व दूरदृष्टीचे समाजकारणी होते. महाराष्ट्रातील ‘माळावरचा माणूस’ उभा करण्यासाठी त्यांनी जीवाचे रान केले, सहकाराचं अमृत सामान्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला, शिक्षणाचा संदेश घरोघरी नेण्यासाठी फी-सवलतीचा मार्ग अवलंबिला. ना भूत ना भविष्य अशा अवस्थेत हवालदिल झालेल्या शेतकऱ्यांसाठी ‘कसेल त्याची जमीन’ हा कायदा राबवून त्याची मातीशी जोडलेली नाळ आणखी घट्ट केली. विविध प्रकारच्या कल्याणकारी योजना राबवून स्वातंत्र्योत्तर महाराष्ट्राच्या प्रगतीची पायाभरणीच केली. राजकारणात केवळ मिरवण्यापेक्षा, कुणाला तरी हरवण्यापेक्षा किंवा कुणाची तरी जिरवण्यापेक्षा बेरजेचे राजकारण केले आणि महाराष्ट्रातील माणूस नव्या परिवर्तनाच्या लाटेत सामील करून घेतला. गेली साठ-सत्तर वर्षे महाराष्ट्र प्रगतिपथावर आहे, याचे मोठे श्रेय यशवंतरावांच्या कार्यक्रमाधिष्ठित राजकारणाला व त्यांच्या ध्येयवादाला जाते. सामान्य माणसांचं खऱ्या अर्थाने प्रतिनिधित्व करणारा, लोकाधार असलेला, इतिहास पाठीवर टाकून भविष्यकाळ घडवायला चाललेला एक अत्यंत यशस्वी राजकीय नेता- अशी त्यांची प्रतिमा तयार झाली आणि राष्ट्रीय राजकारणाच्या दिशेने कळतनकळत त्यांची वाटचाल सुरू झाली. पुढे पं.नेहरूंच्या हाकेला प्रतिसाद देत ते दिल्लीला गेले. तिथे त्यांच्या जमेच्या राजकीय बाजूच त्यांच्या अंतिम यशाच्या आड आल्या, हा सलही त्यांनी आपल्या स्वभावानुसार घरंदाजपणे वेणूतार्इंना लिहिलेल्या एका पत्रातून व्यक्त केला आहे.

मी 1977 मध्ये ‘यशवंतराव चव्हाण : एक साहित्यिक राजकारणी’ हा लेख प्रसिद्ध केला होता. त्यासाठी वाचन करताना टी.टी.कुन्हीकृष्णन यांच्या ‘चव्हाण ॲन्ड द ट्रबल्ड डिकेड’ या ग्रंथात त्यांच्याबद्दल एक वाक्य आढळले... ’ ‘There is in him a certain thin streak of the quality of Hamlet.’  याचा अर्थ हॅम्लेटच्या मानसिक संघर्षासारखा यशवंतरावांचाही मानसिक संघर्ष कधी तरी झाला असला पाहिजे किंवा अधून-मधून होत राहिला असला पाहिजे. यशवंतरावांवर वाचन-मनन करत होतो, पण त्यांनी आपल्या मानसिक संघर्षाबद्दल लिहिल्याचे किंवा बोलल्याचे एखादे उदाहरण सापडत नव्हते. मात्र, त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षात त्यांच्यावर ‘साहित्यिक यशवंतराव’ हा ग्रंथ लिहिताना त्यांचे 4 मे 1975 रोजीचे माँटेगो बे (जमैका) येथून लिहिलेले पत्र आढळले आणि कुन्हीकृष्णन यांच्या वरील विधानाची मला प्रचिती आली.

प्रथम आपण हॅम्लेटचा मानसिक संघर्ष पाहू या. हॅम्लेटच्या जीवनात अशी एक वेळ येते की, डेन्मार्कमधील लोकांचे भ्रष्ट, दुटप्पी वर्तन पाहून तो संतापतो. अशा जगात कसे तरी जगण्यापेक्षा मेलेले बरे, असे त्याला वाटू लागते आणि 'To be, or not to be' that is the question'  हे स्वगत येतं. या स्वगतात हॅम्लेटचा वैचारिक कल्लोळ व मानसिक संघर्ष व्यक्त झाला आहे. इथे तो मानवी अस्तित्वासंबंधी अनेक प्रश्न उपस्थित करतो. कसं तरी रडत-कुढत जगण्यात काही उदात्तता आहे का? काळाने केलेला तिरस्कार, त्याच्या चाबकाचे फटके, जुलमी माणसाचा अन्याय व अत्याचार, भ्रष्टाचार, अधिकाऱ्यांचा उद्दामपणा, कायद्याचा विलंब इत्यादी गोष्टी सहन करत जगण्यात काही अर्थ आहे का? या जीवनातील दु:ख आपण सहन करीत असतो, कारण मृत्यूनंतर येणाऱ्या अज्ञात दु:खापेक्षा हे ज्ञात दु:ख केव्हाही बरेच म्हणायचे, अशी त्याची समजूत होते.

भरगच्च राजकीय कारकिर्दीत यशवंतरावांना फार कमी वेळा फुरसतीचे, विश्रांतीचे, विरंगुळ्याचे क्षण मिळत असत. कराडच्या प्रीतिसंगमावर, दौऱ्यावेळी लोकांच्या सान्निध्यात आणि निसर्गात त्यांना थोडा निवांतपणा मिळत असे. परदेश दौऱ्यावर असताना आपल्या देशापासून खूप दूर असल्यामुळे ते स्वत:कडे व भारतीय राजकारणाकडे अगदी तटस्थपणे व वस्तुनिष्ठ पद्धतीने पाहू शकत असत. त्या एकटेपणात ते काही सर्जनशील निर्मिती करत असत- मग ती वाचनाच्या माध्यमातून असेल किंवा लेखनाच्या.

मागे उल्लेख केलेले यशवंतरावांचे पत्र त्यांनी आपल्या सत्ताराजकारणाच्या जवळजवळ शेवटी लिहिले आहे. हॅम्लेटचे स्वगत हे त्याने स्वत:शी केलेले संभाषण आहे, तर यशवंतरावांचे हे पत्र (आणि इतरही) म्हणजे वेणूतार्इंशी त्यांनी केलेले संभाषणच आहे. कारण या पत्राच्या शेवटी ते म्हणतात, ‘हे सर्व लिहीत असताना तू समोर बसली आहेस, असे मला एकसारखे वाटत होते.’ (विदेश दर्शन, पृ.140). या पत्रातून यशवंतरावांनी केलेले आत्माविलोकन, आत्मनिरीक्षण, आत्मपरीक्षण, आत्मसमीक्षा व जीवनसमीक्षा हे त्यांच्या संवेदनशीलतेचे व सदसद्‌विवेकबुद्धीचे प्रतीक आहे.

रंगभूमीवर एकटेच असताना आपल्या अत्यंत खासगी भावना व्यक्त करायला हॅम्लेटला ती वेळ योग्य वाटते, तर माँटेगो बे (जमैका)च्या निवांत वातावरणात सागराला साक्ष ठेवून यशवंतराव आपल्या मनाचे कप्पे उघडू-उलगडू लागतात. आपल्या जिव्हाळ्याच्या भावना, राजकारणात उपसलेले कष्ट, लोकांकडून आलेले भले-बुरे अनुभव, लोकांचे स्वार्थ, वरिष्ठांकडून झालेला अवमान, अपमान, अवहेलना व त्यातून आलेली अगतिकता इत्यादी गोष्टी व्यक्त करताना यशवंतराव अंतर्मुख होतात आणि हॅम्लेटप्रमाणे स्वत:लाच धारेवर धरतात. या अंतर्मुखतेला प्रांजळपणाची झाक असल्यामुळे ती पराकोटीची उंची गाठते.

हॅम्लेटच्या स्वगतात सर्वत्र त्याची प्रश्नार्थी मन:स्थिती व्यक्त होते. यशवंतरावांच्या पत्रातही आपल्याला त्यांच्या प्रश्नार्थी मन:स्थितीचे दर्शन घडते. या पत्राची सुरुवातच मुळी अशी होती- ‘गेले दोन-तीन दिवस अनेक प्रश्नांनी माझ्या मनात काहूर मांडले आहे. त्या प्रश्नांची उत्तरे काय आहेत कोण जाणे; पण प्रश्न तरी नेमके काय असू शकतील हे एकदा कागदावर मांडून पाहावे, असे मनात आले आहे.’

आपल्याभोवतीची माणसं, त्यांचे राजकीय डावपेच, ढोंगी मित्र, आई, चुलता, प्रेयसी या सर्वांबद्दल हॅम्लेट साशंक, संशयी बनतो; वेळ आल्यावर त्यांच्याबद्दल कटू प्रतिक्रिया व्यक्त करतो. यशवंतरावांच्या दीर्घ काळच्या राजकारणात माणसांचे थवेच्या थवे त्यांच्या आजूबाजूला राहिले. त्यांतील काही लोकांच्या वर्तनाबद्दल संशय व्यक्त करत एका तत्त्वचिंतकाच्या भूमिकेतून ते आपल्या राजकीय कारकिर्दीच्या मुळालाच हात घालतात. ‘जे आपणासाठी कोणी केले नाही ते आपण इतरांसाठी करावे आणि सत्तेच्या केंद्रस्थानी असताना ते जर केले, तर अधिक फलदायी होते. म्हणून अधिक मित्रभावाने, हळुवारपणे पण विचारांच्या दिशा कायम ठेवून माणसे मी वागविली आणि वाढविलीही... हे सर्व ठीक आहे. पण आज मी जेव्हा राजकारणाचे चित्र पाहतो, तेव्हा माझे मन अस्वस्थ होते. आपण काही नव्या कामाचा पाया घातला होता का? खरी जिव्हाळ्याची माणसे अवतीभोवती होती का? काही माणसांचे नमुने पाहिले म्हणजे आश्चर्यही वाटते- खरे म्हणजे दु:ख होते’ (विदेश दर्शन, पृ.137) हॅम्लेटदेखील उद्वेगापोटी एके ठिकाणी म्हणतो- What a strange piece of work is a man!

हॅम्लेटच्या चुलत्याने त्याला डेन्मार्कच्या गादीपासून (त्या गादीचा तो खरा वारसदार असूनही) दूर ठेवले आहे. त्याचा चुलता इतरांच्या साह्याने हॅम्लेटविरुद्ध कटकारस्थाने करतो, त्याला ठार मारण्याची योजनाही आखतो. अशा सत्तालोभाचा, सत्तास्पर्धेचा हॅम्लेटला वीट येतो. अशी राजकीय परिस्थिती सर्वत्र सर्व काळी आढळते. यशवंतरावही काहीअंशी अशाच प्रकारच्या राजकीय अनुभवातून गेले होते. तो अनुभव आणि त्यानंतरची त्यांची भावना शब्दबद्ध करताना यशवंतराव लिहितात, ‘आज सत्तास्थानावर राहण्याची अनेकांची धडपड चालू आहे. जे आहेत ते तेथेच कसे राहता येईल यासाठी साधनशुचितेचा कसलाही विचार न करता अगदी क्रूरपणे कारस्थाने करताहेत... असल्या कारस्थानात अप्रत्यक्षपणे सामील न होता किंवा त्या कारस्थानाचे बळी होण्यापूर्वीच योग्य वेळी योग्य निर्णय घेऊन बाजूला झाले तर बरे नाही का- असा प्रश्न मनात घोळतो आहे.’ (विदेश दर्शन, पृ.137)

हॅम्लेटचा चुलता क्लॉडियस हा हॅम्लेटच्या वडिलांचा खून करून व हॅम्लेटचे राजेपद हिरावून घेऊन स्वत: डेन्मार्कचा राजा बनलेला असतो. त्याने हॅम्लेटला डेन्मार्कच्या मुख्य सत्ताकेंद्रापासून दूर ठेवलेले आहे. तो हॅम्लेटला विश्वासात  घेत असल्याचं नाटक करतो, त्याला चुचकारतो, त्याच्याशी गोड-गोड बोलतो. त्याने हॅम्लेटच्या सर्व हालचालींवर पाळत ठेवलेली असते. यशवंतराव एक जनाधार लाभलेले व पुरोगामी चेहरा असलेले नेते अशी देशाला त्यांची ओळख होती. त्यामुळे दिल्लीच्या राजकारणात त्यांना कित्येक मित्र होते तसे छुपे आणि उघड प्रतिस्पर्धीही होते. यशवंतरावांतील वक्ता आणि नेता जनमानसावर व वरिष्ठांवर खूप मोठा प्रभाव टाकून गेला. लोकांतून उगवलेले-उभारलेले हे नेतृत्व पं.नेहरूंच्या नजरेतून सुटणे शक्य नव्हते. त्यांच्या विनंतीवरून यशवंतराव हिमाललयाच्या रक्षणासाठी महाराष्ट्राचा सह्याद्री बनून छातीचा कोट करून गेले, पण दिल्लीत सारं काही आलबेल होतं असं नाही. जिथं सत्ता आहे तिथं कमालीची स्पर्धा आली आणि स्पर्धेत ऊरफोडी व कुरघोडी आली. सुसंस्कृत मनाचे, घरंदाज स्वभावाचे यशवंतराव या स्पर्धेत पडायला मुळी तयार व्हायचे नाहीत. कारणं काही का असेनात, सत्ता नेहमी त्यांच्याकडे चालत आली. ते कृतज्ञतेने मान्य करतात की, ‘पुढल्या वर्षी तीस वर्षे होतील, जेव्हा मी पहिली निवडणूक जिंकून सरकारमध्ये आलो. अनेक अडचणी आल्या, परिश्रम करावे लागते. अनेकांचे आशीर्वाद मिळाले. लौकिक अर्थाने नावलौकिक मिळाला. सत्तेची अनेक स्थाने पाहिली- राज्यात आणि केंद्रातही. सामान्य अर्थाने कुणालाही हेवा वाटावा अशी!’ ज्या परिस्थितीतून हॅम्लेट जात आहे, त्याच परिस्थितीतून यशवंतरावही जात होते. दोघांचेही Political alienation  प्रकर्षाने जाणवते. प्रवाहाला दिशा देण्याचं, प्रवाहावर मात करण्याचं- नव्हे, स्वत:च प्रवाह बनण्याचं ज्याच्या अंगात सामर्थ्य आहे; त्याला किनाऱ्यावर केवळ उभं केलं तर तो अस्वस्थ होणार, धुमसणार, हे उघडच आहे. यशवंतरावांना आता सत्तेचा मोह नाही, कारण त्यांनी यापूर्वी ती मनमुरादपणे व औदार्याने जनतेसाठी वापरली आहे. हॅम्लेट आणि यशवंतराव या दोघांनाही सत्तेपासून दूर ठेवल्याचं व मुद्दाम दुर्लक्षित केल्याचं दु:ख आहे. यशवंतराव लिहितात, ‘श्रीमतीजी (इंदिराजी) अजून महत्त्वाच्या कामात सल्ला-मसलत घेतात. पण सत्तेच्या केंद्रवर्तुळाच्या बाहेर ठेवण्याचा समजेल असा प्रयत्न करतात, असा अनुभव आहे. मग मन धुमसत राहते. असे अपमानित राहण्याने ज्यांचा मी प्रतिनिधी आहे असे मानतो, त्यांचाही अवमान तर नाही ना होत, अशी बोचणी असते.’

हॅम्लेटचे मन दुभंगलेले आहे. व्यक्तिगत जीवनात तो निराश आहे, तर डेन्मार्कमधील राजकीय व सामाजिक परिस्थितीबद्दल तो नाराज आहे. या जगात डेन्मार्क आहे; पण डेन्मार्कमध्येच तो जग पाहू लागतो, एकूण जीवनाची समीक्षा करू लागतो. डेन्मार्कच्या भ्रष्ट व बुरसटलेल्या सामाजिक आणि राजकीय वातावरणात हॅम्लेटला गुदमरल्यासारखे वाटते. म्हणून ‘डेन्मार्क इज अ प्रिझन’ असे तो म्हणतो. बदललेल्या तत्कालीन भ्रष्ट भारतीय राजकारणात आणि आपल्या ऐतिहासिक ध्येयधोरणापासून दूर जात असलेल्या तेव्हाच्या काँग्रेस पक्षात यशवंतरावांना घुसमटल्यासारखे वाटते. त्यांची द्विधा मन:स्थिती आणि मानसिक संघर्ष अशा पद्धतीने व्यक्त झाला आहे. ‘आम्ही साऱ्यांनी वैयक्तिक विचार करूनच वागणे योग्य आहे का, असा संघर्ष मनात चालू आहे. निवडणुकीला उभे राहू नये आणि लोकांत काम करीत राहावे- किंवा निवडणूक करून ती जिंकून सत्तेबाहेर राहावे असे दोन पर्याय आहेत. कोणता स्वीकारावा? पण निवडणुका तरी होणार आहेत का?... सत्तेच्या बाहेर राहिल्यानंतर आजची शक्ती राहणार नाही. लोकांची दृष्टी बदलेल. ते दूर होतील. साधनांची कमतरता होईल आणि मग मनाने कष्टी होऊन एकाकी पडावे लागेल, हेही शक्य आहे. पण त्याची तयारी नको का करायला?’

मृत्यूच्या काही क्षण अगोदर हॅम्लेट आपल्या 'To be, or not to be'  या भूमिकेवरून 'Let it be'  या तडजोडीच्या भूमिकेवर येतो. तो डेन्मार्कच्या भवितव्याचा विचार करू लागतो. यशवंतरावही अशाच पद्धतीने व्यवहारवादी भूमिकेतून भारताच्या भवितव्याचा विचार करताना दिसतात. ते म्हणतात, ‘असा वैयक्तिक भावनांचा विचार करून निर्णय घ्यावयाचे नसतात. राष्ट्रीय कार्य करीत असताना स्वत:ला विसरले पाहिजे- भविष्याकडे लक्ष ठेवले पाहिजे. रागाने मोडता येते, जोडता येत नाही. तडजोडीने वागले पाहिजे, असा विचार करून मग काम चालू राहते... पण खऱ्या अर्थाने काम चालू आहे का? की, एका व्यक्तीचा अहंकार सुखविण्यासाठी हे सर्व चालू आहे?... मला हेही कबूल केले पाहिजे की, श्रीमतीजी (इंदिराजी) माझ्याशी कधी सूडाने वागल्या नाहीत. फेअर वागणे म्हणतात तसे गेली सहा वर्षे त्यांनी माझ्याशी व्यक्तिश: वर्तन केले. पण शेवटी हे सगळे वैयक्तिकच ना? सार्वजनिक जीवनात आणि राजकारणात जी तत्त्वे मानली, त्यांच्या भविष्याचे काय?’

मरणासन्न अवस्थेतही हॅम्लेट डेन्मार्कच्या गादीचा व डेन्मार्कच्या कल्याणाचा विचार करतो आणि नॉर्वेचा तरुण फॉर्टिनबास हा डेन्मार्कच्या गादीचा वारस व्हायला योग्य आहे, असे तो आपला मित्र होरॅशियोला सांगतो. तो म्हणतो, 'I do prophesy the election lights on Fortinbrass. He has my dying voice.'  ज्या काँग्रेसला यशवंतरावांनी आपलं सर्वस्व मानलं व आपलं सर्वस्व वाहिलं- ती काँग्रेस एकाधिकारशाहीच्या मार्गाने चालली होती, निवडणुका जिंकण्याचे एक यंत्र बनत चालली होती. अशा प्राण हरवलेल्या अखिल भारतीय काँग्रेसमध्ये यशवंतरावांचे मन रमत नव्हते. ती काँग्रेस सुधारणेपलीकडे गेल्याचे त्यांना वाटत होते. म्हणून निदान महाराष्ट्र काँग्रेस तरी त्या अधोगतीपासून वाचवावी, असा विचार त्यांच्या मनात आला होता आणि तो त्यांनी सदरील पत्रात व्यक्त केला आहे. ‘आणि मला महाराष्ट्र काँग्रेस पक्षालाच मार्ग दाखविला पाहिजे. छुपे शत्रू आणि आज वरवर दिसणारे मित्रही लांब जातील, विरोध करतील- हे सर्व समजून-उमजून निर्णय घ्यावा लागेल.’ महाराष्ट्रातील तेव्हाच्या पुलोद सरकारला यशवंतरावांची प्रेरणा होती- हे काहीअंशी तरी या अवतरणावरून सिद्ध होऊ शकेल.

यशवंतरावांचे हे पत्र म्हणजे त्यांचे आत्मावलोकन आहे, तसेच ते त्यांच्या राजकीय व सामाजिक जीवनाचे सिंहावलोकनही आहे. माँटेगो बे येथील ‘हॅपी डेज’ या बंगल्यात त्यांची राहण्याची व्यवस्था केली होती. बंगल्यातून समोरचा शांत सागर त्यांच्या दृष्टीस पडत होता... पण मनात काही कढ येत होते, काही लाटा उसळत होत्या. ‘हॅपी डेज’ या बंगल्यातील वास्तव्यात मन प्रसन्न असताना भूतकाळातील काही दु:खद व खेदमय क्षणांची आठवण यावी याला मानसशास्त्रीय स्पष्टीकरण आहे. तरीही आंग्ल कवी शेली यांच्या या शब्दांत त्या मन:स्थितीचे समर्पकपणे वर्णन करता येईल.

'We look before and after,
And pine for what is not;
Our sincerest laughter
With some pain is fraught;
Our sweetest songs are those that tell of saddest thought.' 

Tags: इंदिरा गांधी हॅम्लेट क्लॉडियस शेक्सपिअर राजकारण यशवंतराव चव्हाण sahadev chaugule shinde yashwantrao chavhan weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक


Comments

  1. KEERTIKUMAR DADDI- 27 Mar 2021

    छान विश्लेषण ! सहदेव चौगुले यांचे अभिनंदन!

    save

  1. Milind Gautam Gurchal- 28 Mar 2021

    Very contemporary applicable to current political situation.

    save

प्रतिक्रिया द्या


लोकप्रिय लेख 2008-2021

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख 1996-2007

सर्व पहा

जाहिरात

साधना प्रकाशनाची पुस्तके