डिजिटल अर्काईव्ह (2009-2020)

एका शतकाच्या साक्षीदाराचा पहिला स्मृतिदिवस

दि.16 सप्टेंबर हा बी.जे.खताळ यांचा पहिला स्मृतिदिन. मागील 16 सप्टेंबरला वयाच्या 101 व्या वर्षी त्यांनी जगाचा निरोप घेतला. सन 1962 पासून ते 1985 पर्यंत मोजके अपवाद वगळले, तर बहुतांशी काळ राज्याच्या विविध मंत्रिपदावर त्यांनी काम केलं आहे. दि.26 मार्च 1919 रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातल्या संगमनेर तालुक्यातील धांदरफळ खुर्द येथे दादांचा जन्म झाला. घरात वडिलोपार्जित पाटीलकी होती. धांदरफळ येथे आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केल्यावर पुढे संगमनेरला त्यांनी आपले विद्यायलीन शिक्षण पूर्ण केले. मॅट्रिकची परीक्षा 1938 मध्ये पास झाल्यावर महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी त्यांनी बडोदा येथील गायकवाड महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. व्यापक समाजजीवनाची ओळख खऱ्या अर्थाने त्यांना इथेच झाली.  

सकाळची वेळ होती. नगर जिल्ह्यातल्या प्रवरानगर साखर कारखान्याच्या फाट्यावरून सायरन वाजवीत पोलीसगाडी आणि त्यामागोमाग मंत्री महोदयांची गाडी धावत होती. अचानक मंत्री महोदयांच्या खासगी सचिवाचे लक्ष बाहेर गेले. खुद्द मंत्री महोदयांची मुले त्या फाट्यावरच्या बसथांब्यापासून शाळेच्या दिशेने धावत होती. फाट्यापासून शाळा जवळपास एक किलोमीटर अंतरावर होती. 

सचिवाने मंत्री महोदयांना सांगितले, ‘‘साहेब, मुलं पळत शाळेत चालली आहेत; गाडी थांबवू का?’’ 

मंत्री महोदयांनी चेहऱ्यावरची रेषही हलू न देता उत्तर दिलं, ‘‘सरकारने ही गाडी मंत्र्यासाठी दिली आहे, मंत्र्याच्या मुलांना शाळेत सोडवायला नाही.’’ 

सचिव बिचारे गप्प झाले. ही गोष्ट इथेच संपत नाही. मंत्री महोदय प्रवरानगरच्या माध्यमिक विद्यालयाच्या स्नेहसंमेलनाला प्रमुख पाहुणे म्हणून हजर राहिले, भाषण केलं. कार्यक्रम संपला. सगळे जण मंत्रीमहोदयांना निरोप देण्यासाठी त्यांच्या गाडीकडे निघाले. तेवढ्यात त्यांनी शाळेच्या प्राचार्यांना विचारले. 

‘‘तुमच्याकडे शाळेत उशिरा येणाऱ्या विद्यार्थ्यांना काय दंड किंवा शिक्षा केली जाते?’’ 

मंत्री महोदयांना नेमकं काय अपेक्षित आहे, हे प्राचार्यांना काही समजेना. 

‘‘आम्ही विद्यार्थ्यांना विशिष्ट रकमेचा दंड करतो,’’ 

हे त्यांनी सांगितल्यावर मंत्री महोदयांनी खिशातून पैसे काढले आणि प्राचार्यांकडे दिले. 

‘‘आज माझी दोन्ही मुले शाळेत उशिरा आली, त्यांनी वेळ पाळली नाही... तुमच्या नियमानुसार ही दंडाची रक्कम. दंड मिळाल्याची पावती मुलांसोबत पाठवून द्या.’’ 
हे मंत्री म्हणजे बी.जे. खताळ-पाटील. आपल्या मुलांना सरकारी गाडीत बसू न देता एस.टी. बसने शाळेत पाठवणारे आणि त्यांना शाळेत पोहोचायला उशीर झाला म्हणून दंडही भरणारे. महाराष्ट्राच्या राजकारणाचा इतिहास लिहायचा झाला आणि त्यात पराकोटीचा प्रामाणिकपणा, कठोर शिस्त व तत्त्वनिष्ठा हे निकष लावून काही लोकांची नावे काढायची झालीच; तर ही यादी बी.जे. खताळ या नावाशिवाय पूर्ण होऊच शकणार नाही. 

दि.16 सप्टेंबर हा त्यांचा स्मृतिदिन. मागच्याच वर्षी 16 सप्टेंबर रोजी वयाच्या 101 व्या बी. जे. खताळांनी जगाचा निरोप घेतलं. सन 1962 पासून ते 1985 पर्यंत मोजके अपवाद वगळले, तर बहुतांशी काळ राज्याच्या विविध मंत्रिपदावर त्यांनी काम केलं आहे. दि.26 मार्च 1919 रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातल्या संगमनेर तालुक्यातील धांदरफळ खुर्द येथे दादांचा जन्म झाला. घरात वडिलोपार्जित पाटीलकी होती. धांदरफळ येथे आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केल्यावर पुढे संगमनेरला त्यांनी आपले विद्यायलीन शिक्षण पूर्ण केले. मॅट्रिकची परीक्षा 1938 मध्ये पास झाल्यावर महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी त्यांनी बडोदा येथील गायकवाड महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. 

व्यापक समाजजीवनाची ओळख खऱ्या अर्थाने त्यांना इथेच झाली. बडोद्यात कलाशाखेची पदवी घेतल्यानंतर ते पुण्याला आले आणि पूना लॉ कॉलेजमध्ये वकिलीचे शिक्षण पूर्ण केले. पुण्यात दादा आणि आमदार झालेले दत्ता देशमुख एकाच खोलीत राहायचे. महात्मा गांधींनी त्या वेळी देशभर पुकारलेल्या ‘चले जाव’ आंदोलनाचा जोर होता. या आंदोलनात दादादेखील सहभागी झाले. ते राहत असलेल्या ताराबाई वसतिगृहात गुप्त बैठका चालायच्या. पोलिसांना ही बातमी कळली आणि पोलिसांनी त्यांच्या खोलीवर छापा घालून झडती घेतली. या झडतीनंतर दादांचे सहकारी दत्ता देशमुखांना अटक झाली. दत्ता देशमुखांच्या अटकेनंतर दादा काही काळ संगमनेरला आले. तालुक्यातील साकूर, नांदूर खंदरमाळ भागात भूमिगत राहून लोकांमध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध जनजागृतीचे अभियान गुप्तपणे राबविले. संगमनेरचे पहिले आमदार के.बी.देशमुख (के.बी. हे बडोद्याचे ‘जागृती’कार पाळेकरांचे जावई) यांच्या कन्या प्रभावती यांच्याशी त्यांचा सत्यशोधक पद्धतीने 1943 मध्ये विवाह झाला. 

दादांनी संगमनेरमध्ये वकिलीला सुरुवात केल्यानंतर थोड्या काळातच त्यांची ख्याती अतिशय हुशार वकील म्हणून सर्वदूर पसरली. अहमदनगर जिल्ह्याबरोबरच संपूर्ण महाराष्ट्रात व थेट कर्नाटकमधील विजापूरपर्यंत त्यांचा नावलौकिक झाला. त्यांची प्रथम वर्ग न्यायदंडाधिकारी व सिव्हिल जज्‌ म्हणून धुळे जिल्ह्यात 1952 मध्ये नियुक्ती झाली. परंतु, नियुक्तीचा आदेश आला त्याच वेळी काँग्रेस पक्षाने त्यांना त्या वर्षी होणाऱ्या असेंब्लीच्या निवडणुकीला उभे राहण्याचा आदेश दिला. पक्षाचा आदेश स्वीकारून त्यांनी आपल्या न्यायाधीशपदाचा राजीनामा दिला व निवडणूक लढवली. या निवडणुकीत त्यांना विजय मिळाला नाही. त्यानंतर 1957 मध्ये झालेल्या निवडणुकीत त्यांना पुन्हा एकदा पक्षातर्फे उमेदवारी देण्याचे ठरले, परंतु त्या वेळी संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ सुरू होती. 

दादांना व्यक्तिशः मुंबईसह महाराष्ट्र व्हावा असे मनापासून वाटत होते, पण काँग्रेस पक्षाची भूमिका त्या वेळी तशी नव्हती. त्यामुळे दादांनी उमेदवारी नाकारली. पक्षाचा आदेश म्हणून त्यांनी पक्षाने दिलेल्या उमेदवाराचा प्रचार करण्याची भूमिका घेतली. संगमनेरला सहकारी तत्त्वावर साखर कारखाना काढण्याचे 1958 मध्ये ठरले. कारखान्याचे चीफ प्रमोटर म्हणून त्यांनी भागभांडवल गोळा करायला सुरुवात केली. संपूर्ण तालुका सहकारी साखर कारखान्याच्या कल्पनेने भारावून गेला. दादांच्या जोडीला सर्वश्री दत्ता देशमुख, भाऊसाहेब थोरात, भास्करराव दुर्वे, दत्ताजीराव मोरे, पंढरीनाथ आंबरे आणि त्या काळात सामाजिक-राजकीय क्षेत्रात अग्रेसर असलेली इतर बरीच मंडळी होती. 

अनंत  अडचणींवर मात करून पुढे जवळपास दहा वर्षांनी संगमनेर सहकारी साखर कारखाना उभा राहिला. पुन्हा एकदा त्यांना काँग्रेस पक्षाच्या वतीने 1962 मध्ये उमेदवारी देण्यात आली. मुंबईसह महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली होती. या निवडणुकीत विजय मिळाल्यावर त्यांना लगेचच राज्याच्या मंत्रिमंडळात काम करण्याची संधी मिळाली. त्यानंतर 1967, 1972 व 1980 अशा एकूण चार निवडणुकांमध्ये त्यांनी संगमनेर तालुक्याचे प्रतिनिधित्व केले. आमदार म्हणून कार्यरत असताना बहुतांशी काळ त्यांच्याकडे कोणत्या ना कोणत्या खात्याचे मंत्रिपद असायचे. राज्याच्या मंत्रिमंडळातील सहकार, अन्न व नागरी पुरवठा, नियोजन, कृषी, परिवहन, महसूल, विधी व न्याय, प्रसिद्धी, माहिती, पाटबंधारे, सिंचन अशा विविध खात्यांचे मंत्री म्हणून त्यांनी आपल्या कर्तृत्वाची छाप उमटवली. विशेष म्हणजे, 1969 मध्ये केंद्र सरकारने नियोजन खात्याची जबाबदारी राज्यांकडे प्रथमच सुपूर्द करण्याचा निर्णय घेतला आणि ‘राज्याचे पहिले नियोजनमंत्री’ म्हणून काम करण्याची संधी दादांना मिळाली. 

महाराष्ट्रातील अनेक धरणे व शेतकऱ्यांच्या- कष्टकऱ्यांच्या हिताच्या योजना ही त्यांनी महाराष्ट्राला दिलेली देणगी आहे. त्यांच्याच काळात कोल्हापूरचे दूधगंगा-वेदगंगा, सांगलीचे नांदोली-चांदोली, साताऱ्याचे धोम, पुण्यातील चासकमान, वर्ध्यातील अप्पर वर्धा, नांदेड जिल्ह्यातील विष्णुपुरी आदी धरणांच्या उभारणीची पायाभरणी झाली आणि यातील बहुतांशी धरणे त्यांच्याच काळात पूर्ण झाली. खरे तर त्या वेळी इतक्या धरणांचा विचार कुणीच केलेला नव्हता, परंतु नेहमीच भविष्याचा वेध घेणारी दृष्टी वापरून काम करणाऱ्या त्यांनी त्या वेळी भविष्याची पावले अचूक ओळखली होती. राज्याच्या मंत्रिमंडळात काम करताना त्यांनी नियमांचे काटेकोर पालन नेहमीच केले. त्यांच्या या कठोर शिस्तीचा फटका अनेकांना बसला. मंत्रिमंडळात आपल्या गावातील, जिल्ह्यातील नेता असला म्हणजे आपली अनेक वैयक्तिक कामे मार्गी लागू शकतात, या समजुतीतून अनेक जण त्यांच्याकडे आपली कामे घेऊन जायचे. 

परंतु दादांनी कुणाच्याही व्यक्तिगत कामासाठी शब्द टाकला नाही. ते आजही म्हणतात, ‘‘मी गावाचा किंवा जिल्ह्याचा मंत्री नव्हतो, तर राज्याचा मंत्री होतो. त्यामुळे माझी जबाबदारी संपूर्ण राज्याप्रति एकसारखी होती. मी गावाच्या नजरेतून राज्याकडे बघत नव्हतो, तर राज्याच्या नजरेतून गावाकडे बघायचो. संपूर्ण राज्याला काही देताना नियमानुसार जे गावाच्या वाट्याला येईल, तेवढेच गावाला मिळाले पाहिजे; अन्यथा माझा गाव म्हणून मी गावाला एखादी गोष्ट जास्तीची दिली, याचा अर्थ मी राज्यातील कुठल्या तरी दुसऱ्या गावावर अन्याय करून त्यांच्या वाट्याचे माझ्या गावाला दिल्यासारखे होईल.’’ त्यांच्या या शिस्तीच्या बडग्यामुळे अनेकदा कार्यकर्ते दुखावलेदेखील जायचे. 

त्यांनी 1980 ची निवडणूक जिंकल्यावर ‘ही आपली शेवटची निवडणूक’ असल्याची घोषणा केली आणि त्यानुसार 1985 मध्ये राजकारणातून निवृत्ती स्वीकारली. निवृत्तीनंतर त्यांनी स्वतःला योगासने, विपश्यना, वाचन, चिंतन यात गुंतवून घेऊन वयाच्या 101 वर्षापर्यंत विविध विषयांवर लिखाण केले. अंतरीचे धावे, गुलामगिरी, धिंड लोकशाहीची, गांधीजी असते तर, लष्कराच्या विळख्यातील पाकिस्तान, माझे शिक्षक आणि सध्या राजकीय नेत्यांच्या पक्षांतराची जी लाट आली आहे, त्यावर कठोर प्रहार करणारे ‘वाळ्याची शाळा’ अशी सात पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. वाळ्याची शाळा हे पुस्तक तर त्यांनी वयाच्या 101 व्या वर्षी लिहून देशातील सर्वांत वयोवृद्ध लेखक होण्याचा मान मिळवला. सध्या राजकारणात पराकोटीच्या अस्मितेचे मुद्दे घेऊन वैयक्तिक हेवेदावे काढले जात आहेत. संकुचित वृत्तीने केवळ आपला मतदारसंघ हेच आपले कार्यक्षेत्र आहे, असा विचार न करता राज्य म्हणून व्यापक विचार करणाऱ्या राजकीय नेत्यांची गरज आहे. अशा काळात बी.जे. खताळांची प्रकर्षाने आठवण होते. शतकाचे साक्षीदार असलेले बी. जे. खताळदादा आपल्यात नाहीत. त्यांच्या जाण्याने देशाने, राज्याने, जिल्ह्याने एक सच्चा गांधीवादी नेता आणि सच्चा माणूस गमावला. 

Tags: १ला स्मृतिदिन बी जे खताळ पाटील santosh khedalekar b j khatal patil weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

संतोष खेडलेकर
skhedlekar15@yahoo.co.in


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात