डिजिटल अर्काईव्ह (2009-2020)

काही गोष्टी अशा असतात की तुम्ही कितीही ठरवलं तरी त्यावर लिहिताच येत नाही. डोक्यात येतं, ‘साला, यावर लिहिलं पाहिजे’, पण विचारांची आणि पेनाची एकत्र भेट टळत राहते ती कायमचीच... माझी आजी, मी बघितलेलं हॉस्पिटलायजेशन’ हे त्यातलेच काही विषय... पोटातलं ओठावर आणताच येत नाही. थोडक्यात काय, तर किकच बसत नाही... असाच एक विषय म्हणजे ‘नाट्य महोत्सव’... आम्ही केलेला एक इव्हेंट... म्हटलं तर मोठा बदल वगैरे घडवणारा आणि म्हटलं तर कोणालाही काहीही फरक पडत नाही असा, फक्त आमचा आमच्यापुरता कार्यक्रम. ते काहीही असो, या घटनेने मला मात्र खूप काही दिलं, शिकवलं. मज्जा आली राव, आणि कदाचित असे बरेच काही घडल्याने लिहायचे असे खूपदा ठरवूनही कागदावर मात्र काही येत नव्हते. आता मात्र अचानक सणक आली आहे. डोक्यात विचार येतायत... आणि शाई कागदावर नीट पसरलीय...  

बरोबर वर्षापूर्वीची गोष्ट... हाच दिवस. कोंडुसकर ट्रॅव्हल्समध्ये बसलो होतो. जस्ट कोल्हापूर सोडत होतो. कडेला कोणीतरी समयवस्क तरुणच दिसतोय, हे बघून मी खूष. तेवढेच चार तास अगदीच बोअर जाणार नाहीत याची गॅरंटी! तेवढ्यात त्याचा फोन वाजला. आणि फोनवर तो नाटकाबद्दल काहीतरी बोलू लागला. ‘रंगकर्मी डॉट कॉम’ सुरू केल्यापासून नाटक म्हटले की माझे कान आपोआप टवकारले जातात. तसेच घडले आणि साहजिकच मैत्रीसाठी हात पुढे झाले. नंतर बोलता बोलता बरेच काही समजले. आश्चर्याची गोष्ट होती की, तो माझ्याच शाळेचा विद्यार्थी होता आणि आमचा अप्रत्यक्ष संबंध एका प्रोजेक्टच्या निमित्ताने आलेला होता. अनुज त्याचे नाव. तो फिर क्या, बात बन गई बॉस! साडेचार तासांच्या मनमुराद गप्पांतून आम्ही बाहेर पडलो ते चांगले मित्र होऊनच. आणि अर्थातच पुन्हा भेटायचे, टचमध्ये राहायचे असे ठरवून...

त्यानंतरचे सहा महिने जीटॉक असो वा फेसबुक वा फोन, कोणत्या ना कोणत्या मीडियममधून आम्ही संपर्कात होतोच. तारा जुळत असल्याचे जाणवत होते. आणि मग आम्ही पुन्हा भेटलो ते मे मध्ये. आणि तिथे या सगळ्या महोत्सवाचा श्रीगणेशा झाला. गंमत अशी होती की अनुज चार वर्षे पुण्यात राहिलेला आणि तिथल्या आर्ट सर्कलमध्ये जगलेला. अर्थातच पुण्यातलं नाटक त्याच्यात भिनलं होतं... आणि यातलं काहीही कोल्हापुरात नाही याची खंतदेखील. सो, काहीतरी करायचं हे त्याच्या मनात होतं आणि माझ्याही. आणि माझा मित्र केदारच्याही. केदार तर कंप्लिट नाटकवाला. त्यानं तर नाटकासाठी आणि नाटकात किती काही केलंय याला गणतीच नाही...

***

मे 2010चा शेवटचा आठवडा. बारावीच्या अभ्यासातून नुकताच रिकामा झालेलो मी. देवल क्लबची नेहमीचीच जागा. कुठे कुठे हिंडून परत आलेला अनुज, केदार आणि मी... मुद्दाही तोच. काहीतरी करायचं. ज्यानं कलाक्षेत्रात काहीतरी बदल होईल. निदान असा प्रयत्न केल्याचं समाधान आपल्याला मिळेल. हे वेड मात्र आम्हांला आहे हां... फुकाचं बोलण्यापेक्षा आपणच कृती करायची, मग पडलो तरी बेहत्तर (आणि असं आनंदानं. खूपदा पडलोय देखील हां!!)... हा मात्र अस्सल कोल्हापुरी ॲटिट्यूड... खिशात दमडी नसताना रंगकर्मीचा घाट त्यासाठीच घातला... आणि आताही तोच विचार चालू होता.

त्याच्या आधीच दोन-चार दिवस सचिन कुंडलकरमुळे मीही बऱ्याच नाटकवाल्यांना भेटून आलेलो. नवीन ओळखी, नवीन विचार आणि नवीन जग. या सगळ्यांचं गारुड होतंच. दोन तास आम्ही बोलत होतो, असेच. आम्ही अनुजच्या घरी गेलो. त्याने एक व्हीडीओ लावला आणि आमची तोंडं उघडीच राहिली. फिरोदिया करंडकातल्या एका विजेत्या नाटकाचा तो व्हीडीओ. एक से एक कलाप्रकार आणि बरंच काही. ऑ सम ओन्ली. हे सगळं आम्हांला माहीतच नव्हतं. डबक्यातले शहाणे आम्ही सगळे. आता जर का हे डबकं आहे हे आम्हांला कळलंय तर ते इतरांना सुद्धा सांगायला हवं. नाटकाचा मॉडर्न प्रकार, निदान काही चांगली नाटके तरी कोल्हापूरकरांना दाखवायचे ठरले. आणि पक्के झाले, नाट्यमहोत्सव करायचा.

कोल्हापूरचा इतिहास फार मोठा होता, पण वर्तमानात काहीच नव्हतं. ‘शंभुराजे’चा प्रयोग प्रेक्षक नाहीत म्हणून रद्द करावा लागला होता. वर्षाला कुठेतरी एखादं प्रॉडक्शन होत होतं. हे सगळं बदलायला हवं असं बऱ्याच जणांना वाटत होतं, पण  कुणीतरी सुरुवात करायला हवी होती आणि आम्ही ती करणार होतो. आणि या निर्णयाबरोबरच माझ्याही अनुभवांचा प्रवास सुरू होणार होता. काय घडणार होतं ते काही माहीत नव्हतं. पण माझ्या लाडक्या सलीलदांच्या गाण्यासारखे ‘ना अंदाज कुठले ना अवधान काही’ म्हणून आम्ही पुढे जाणार होतो. हा मार्ग योग्य आहे का, या प्रश्नासह सुरुवात झाली. ‘रंगकर्मी डॉट कॉ प्रस्तुत नाट्यमहोत्सव-कोल्हापूर 2010’ला. बाकी काही नसले तरी एवढे मात्र कळत होते की माझ्या वैयक्तिक लाइफमध्ये काहीतरी भन्नाट घडणार आहे.

***  

हुश्श... यानंतर मग पत्राची भाषा ते बजेट. सगळं करताना खूप मजा आली. सुरुवात झाली डिसिजन घेण्यापासून. स्टार्ट टु एंड डिसिजनच डिसिजन. अनुभवी पैलवान असा कोणी नाहीच पण, पहिलटकरणाची बातच काही वेगळी असते. नाटकं ठरवणं, ती खरोखर चांगली आहेत का हे पाहणं, मग त्यासाठी नाटक बघितलेले प्रेक्षक हुडकून त्यांना फोन. नाटककारांना फोन, डेटस्‌. नाटकं महत्त्वाची की महोत्सवांच्या डेटस. बरंच काही. 3, 4 आणि 5 जुलै. पाऊस मध्येच येऊन सारं ओम फस्स तर करणार नाही ना? डोक्यावर टांगती तलवार होतीच. ‘आनंदभोग मॉल’ आणायचंच होतं. पण अचानक त्यातल्या एका कलाकाराला लंडनला जावं लागलं. मग काय करायचं? प्रश्न आणि प्रश्न. आणि अंतर्गत लागेबांध्यामुळे जेव्हा तिन्ही दिवस एकच नाट्यगृह मिळणार नाही हे समजलं, तेव्हा कोणाच्याही पाया न पडता शाहू स्मारक आणि केशवराव भोसलेमध्ये महोत्सव घ्यायचा धाडसी निर्णय. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे कोल्हापूरकरांना आवडतील, पचतील अशी नाटकं आणायचा आटोकाट प्रयत्न.

आता आठवतानाच माझंच मला आश्चर्य वाटतंय. चर्चा, फोन, खासबागमध्ये मिसळ खाताना डोकं भंजाळायचं. ‘न येती उत्तरे’ हे समलिंगी संबंधावरचं नाटक इथं आणायचं नाही असं ठरवलं. अर्थात दिग्दर्शकांच्या मनात थोडासा राग आणि अढी. पण इथला प्रेक्षकवर्ग बघितल्यावर त्यांनी दिलेली योग्य डिसिजनची कबुली. भारत बंदलाही कार्यक्रम ठेवण्याचं धाडस. आणि त्याला झालेली सर्वांत जास्त गर्दी. आणि म्हणूनच डिसिजन मेकस्‌ चेंजची सारखी होणारी आठवण.

‘बोलणाऱ्याचा दगडही विकला जातो’... अगदी खरं! आज मी या वाक्याचा दीवाना आहे. कारण अनुभवानं त्या वाक्याचं महत्त्व कळलंय. या इव्हेंटमध्ये सर्वांत मोठा पार्ट होता तो डीलिंगचा. सुदैवाने, माझ्या लहान वयामुळे, तो फारसा माझ्यावर आला नाही/ मी घेतला नाही. पण इतरांच्या कडेला बसून खूप काही शिकायला मिळालं. पैसा उभा करणं आणि तेवढ्याच पैशात सगळं बसवणं. कारण, काहीही झालं तरी पैशाचं सोंग घेता येत नाही. त्यात नाटक. तेही प्रायोगिक. थोडक्यात समाजातल्या एका वर्गासाठीची गोष्ट. त्यामुळे फारसे पैसे मिळणार नव्हतेच.

असं असताना हा सगळा डोलारा फक्त आणि फक्त योग्य डीलिंगवर जमणार होता. कधी गोड बोलून, कधी आवाज वाढवून, तुटणार नाही इतकं ताणून ते जमलं. अनुज, केदारनं जमवलं. पैशाच्या बाबतीत पडू नकोस रे!!! लहानपणापासून कोण न कोण बोलायचंच. त्या भीतीमुळे असेल कदाचित, पैशाची जबाबदारी कधी घ्यावीशीच वाटली नाही. पण कडेला बसून कुणाचं कुठे नाक दाबलं की तोंड उघडतं ते कळालं. मीटिंगचा अभ्यास. उत्तराला प्रत्युत्तर कसं द्यायचं. बरंच शिकायला मिळालं. मी जर का एम.बी.ए. केलं तरी मी हे सगळं शिकू शकणार नाही, याची आज मला गॅरंटी आहे. या महिनाभराच्या काळात वणवण फिरताना, नंतर मीडिया सांभाळताना, कार्यक्रमावेळी दहा जणांची टीम सांभाळताना लक्षात एवढं मात्र आलं की, ज्याला जीभ नीट वापरता येते, तो जग बदलू शकतो.

महोत्सवाच्या आदल्या आठवड्यात, अगदी तीन दिवस आधीपर्यंत झोपच लागली नाही. कारण नेहमीचंच, पैसा. ‘सकाळ’ आणि ‘रेडिओ मिर्ची’ कधीचेच पाठीशी होते. त्यातून ते लोकांपर्यंत पोहोचणार होतं. पण मूळ जे लागणारे ते पैसे हातात नकोत का? हवेतल्या गप्पा सगळेच मारतात. आम्हीही त्यांतलेच एक होतोय का काय त्याची भीती वाटत होती. अर्थात, त्यासाठीच आम्ही आणि सँट्रो प्रचंड फिरत होतो. बावडेकर काकांसारखी दिलदार माणसं जवळ होती, पण ते पुरेसं नव्हतं. म्हणून मग भटकणं, कधी दारावरूनच परत फिरत होतो, तर कधी अगदी शेवटी भरवशाच्या म्हशीला टोणगा बसत होता. माणसं कशी असतात याचे बहारदार नमुने मात्र फुकटात बघायला मिळाले. एकदा तर आम्ही एका हॉटेलात बसलो होतो. लक्षात आलं की, पंधरा दिवसांपूर्वीही आम्ही इथंच बसलेलो आणि तेव्हा जेवढी रक्कम आमच्या हातांत होती, त्यात एका पैशाचीही वाढ आज झालेली नाही. सूत्रं हालत होती, नाटकं ठरत होती. अपरिहार्य कारणाने एक-दोन बदलली देखील. कार्यक्रमही ठरले. पण, घोडं अडलं होतं एकाच जागी, पैसा... शेवटी मित्र कामाला आले. आणि एका कंपनीने हात दिला. त्यांनी स्पॉन्सरशिप दिल्याचे कळल्यावर मी नाचायचाच बाकी होतो. नंतर कार्यक्रम वगैरे बेस्ट झाला. पण पैसाच बोलतो हे सत्य मनावर रुजलं ते कायमचं.

माझा फेसबुक चॅट नेहमी ऑन असतो. तुझा जन्म नेटवर झाला आहे का? असा जोकही काहीजण करतात. पण मी इंटरनेट सॅव्ही आहे, आणि कोणी काहीही म्हटलं, तरी मला त्याच्या फायद्यांचा अनुभव आहे आणि अभिमान देखील. कारण, आमचा अख्खा नाट्यमहोत्सव उभा राहण्यात नेटचा वाटा प्रचंड आहे. आशिष, सचिन सगळे नेटवरच भेटायचे. सर्व नाटकं, सर्व चर्चा सगळं नेटवरच व्हायचं. आणि फेसबुकमुळे तर हजार लोकांना आमच्या महोत्सवाबद्दल कळालं. पैशाच्या भाषेत फुकटची जाहिरात. याशिवाय आम्ही कोल्हापुरात आणि मनस्विनी, प्रमोद काका असे बाकी सगळे मुंबई, पुण्यात... इतकंच काय, तर अगदी टीम मेंबर्सही चॅटवरच बोलायचो. कारण हा घाट घातलेला असताना अनुज आणि मी आपापल्या इंजिनियरिंगच्या ॲडमिशन प्रोसेसमध्ये बीझी होतो, तर केदार त्याच्या प्रोजेक्टस्‌मध्ये. सो, नेट वॉज द बेस्ट वे... या टेक्नॉलॉजीचे, हजारवेळेला वेगवेगळ्या लोकांच्या मोबाइलने आम्हांला टोलवले असले तरी आभार मानावेच लागतील.

***  

मी हे मान्य करायलाच हवं, की या आधी खाणं, पिणं, झोपणं, अभ्यास आणि मनोरंजन इतकं माझं आरामदायी जीवन होतं. तेच माझं वर्तुळ होतं. आणि दुनियादारी मी काही म्हणजे काहीही बघितली नव्हती. माझं व्यवहारज्ञान शून्य होतं. (ते आजही तसंच आहे.) पण या महोत्सवाने मला आनंद, मानसिक समाधान वगैरे दिलं. पण खूप शिकवलं देखील. मला माणसांचे अतिप्रचंड नमुने बघायला मिळाले. अगदी ॲक्टिंग येत नसलेल्या पण आवाज पोहोचतच नाही म्हणून थिएटरवर राग काढणाऱ्या सो कॉल्ड कलाकारापासून ते चार वर्षांच्या प्रामाणिक चिमुरड्या कलाकारापर्यंत... तिकिटांचे कटिंग करून देणारे सज्जन प्रेसवाले, ते पै आणि पै वसूल करणारे उद्योजक. केशवरावचा हातावर पोट असणारा अटेंडंट, तर बऱ्याचदा राजकारणी पद्धतीने टोलवून लावणारी राजकारणी माणसं. सतत पाठीशी असणारे देशमुख सर (जिल्हाधिकारी)... माणसं आणि चेहरे आणि माणसांनी पांघरलेले मुखवटे...

***

कोणीतरी काही करतंय म्हणून त्याला मदत न करता त्यात आम्हांला सन्मान मिळत नाही म्हणून खळखळ करणारे, दबाव आणणारे सो कॉल्ड ज्येष्ठ आणि सहकारी रंगकर्मी. ज्याच्या बोटात जादू आहे आणि ज्याने ती आमच्यासाठी खळखळ न करता वापरली तो मित्र मयूर. मिर्चीसारखा ब्रँड एका शब्दात आमच्या पाठीमागे उभा  करणारा दुसरा मयूर. माणसंच माणसं. जाता जाता, भल्या बुऱ्या अनुभवांनी का होईना, ही सारी आमचं अनुभवविश्व समृद्ध करून गेली, एवढं मात्र खरं... प्रत्यक्ष फील्डवर्क ही खरी कसोटी... माणसांची मॅनेजमेंट. अचानकपणे रेडिओवर बोलायला लागणं. आणि अशाच अचानकपणे एक परिसंवाद कंडक्ट करायला लागणं. छातीत कसं धडधडतं याचा अनुभव पहिल्यांदा आणि प्रकर्षानं आला. अंगात असलेला आळस. पडलेलं टोपण नाव आणि फजिती. हाताला हात देणारे मित्र. नाटक संपल्यावर घरी जातानाही असणारं टेन्शन... हुरहूर, प्रतिसाद काय आणि कसा. हॉटेलवरचा चहा ते वैचारिक गप्पा. आणि सर्वांत शेवटी सगळं पार पडल्यावर झालेला आनंददेखील. समाजातल्या एका मोठ्या क्रॉस सेक्शनची ओळख झाली. माझ्यातलं माणूसपण जागं झालं... खूप मोठं काम झालं. कार्यक्रमानंतर जेव्हा माझ्या इंजिनियिरिंगच्या ॲडमिशनचा निर्णय चालला होता, तेव्हा प्रॅक्टिकल विचार करायला जमलं. खंबीर राहता आलं आणि या इव्हेंटनं मला बदलवलंय याची जाणीव पहिल्यांदा झाली.

***

माझ्याशीच चर्चा करताना कोणीतरी म्हटलेलं, ‘या महोत्सवानं सामान्य माणसाला झाट्‌ फरक पडत नाही.’ तुम्हालाही तेच वाटलं असेल, की तुमच्या हट्टापोटी एवढं सगळं झालं. आम्हांला काय फरक पडतो आणि पुढे काय? पहिले पाढे पंचावन्नच का? अशाने काही होत नसतं. तुम्हांला प्रसिद्धी मिळाली असेल फक्त वगैरे वगैरे. सुदैवाने हा फक्त एक हट्‌ट राहिला नाही. या महोत्सवानं एक सुरुवात झाली. नक्की नाटकात काय चाललंय हे लोकांना कळालं. इथले रंगकर्मीही जागे झाले. नक्की आपली दिशा काय असायला हवी याची जाणीव झाली. ग्रिप्स प्रकारचं नाटक, अमृत संजीवनीसारखं नृत्य नाट्य, मनस्विनीचं एकमेकांत... एवढं सगळं चालू असतं हा आवाका लोकांना समजला. श्याम मनोहरांचं साहित्य संमेलनात झालेलं भाषण बघता आलं. चर्चासत्र फक्त फॉर्मल न राहता लिखाणावर हिमांशू आणि प्रमोद काळे यांच्या संगतीने खरीखुरी चर्चा घडली. आणि केशवरावच्या कडेच्या टपरीवर टाइमपास गप्पांच्या जागी चर्चा झडल्या आणि गटतट मोडून काही तरुण मुलं एकत्र आली. काहीतरी घडलं. मरगळ मोडून पडली. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे विचार सुरू झाला.

महोत्सवाच्या आधी दोन वर्षांत जेवढी नाटकं झाली, तेवढी गेल्या तीन महिन्यांत झाली. नव्वद-शंभर नवे प्रेक्षक तयार झाले आणि कोल्हापुरात काहीतरी सुरू आहे हा विश्वास सगळ्यांना मिळाला. आणि आत्ताच शाहू नाट्यमंचची स्थापना झाली आहे... सर्व गट तोडून नाटकवाले एकत्र आलेत. शिबीर करतायत... यात केदारही आहेच आणि शाहू नाट्यमंच आयोजित नाट्यमहोत्सव लवकरच कोल्हापूरकरांच्या भेटीला येतोय. एखादी चांगली गोष्ट घडताना एक लीडर आणि इतर फॉलोअर असं कधीतरी व्हावं लागतं, हेही इथल्यांना पटलंय. कधी न झालेले महोत्सव आत्ता होत आहेत. हे करायचं धाडस येण्यात एक टक्का वाटा तरी आमचा असेलच की... पहिल्याच वेळी, आमच्या पोत्यात एवढं संचित पुरेसं आहे, नाही का?

***

हुश्श... हे सगळं झालं आणि आज त्यावरचं लिखाणही... खूप काही दिलं या सगळ्यानं... पूर्वी मला कोल्हापुरातलं काही माहिती नव्हतं. आता पाच टक्के तरी कळलं. काही करता येईल याचा आत्मविश्वास आला. अनुभवाची आणि ज्ञानाची पोतडी भरली आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे मी बराचसा जमिनीवर आलो. कारण या जगात आपण एका मुंगीएवढेही नाही हे कळालं. तरी देखील, एकदा एक छोटासा मुलगा, मला बघितल्यावर ‘हा टीव्हीवरचा दादा’ असं ओरडला. तेव्हा माझा ‘मी’ कुरवाळला गेला. आज, हे लिहिताना देखील कदाचित या ‘मी’लाच मी कुरवाळतोय. पण, एक इव्हेंट कशी उभी राहिली आणि त्यातून नक्की मिळतं तरी काय हे कळेल ना... हे यशाबद्दलचं, अपयशाबद्दलचं सांगणं नाही. हे काहीतरी करण्याबद्दलचं सांगणं आहे. प्रत्येकाचं फील्ड वेगळं... पण ठरवलं तर काही करता नक्कीच येतं, ही उमेद माझ्या मित्रांना मिळायला हवी. कोणताही व्यावसायिक नफा, एक फुटकी कवडीदेखील यातून स्वत:ला मिळवायची नाही असं ठरवून केलेला कार्यक्रमही यशस्वी होतो हे सत्य सांगणं महत्त्वाचं.

परवा, पुण्यातली एक स्पर्धा कोल्हापुरात आली आणि गंडली. का तर, सगळेच लोक केस पिकलेले. आमच्या पंधरा जणांच्या टीममधल्या सर्वांत मोठ्या कार्यकर्त्याचं वय 31 वर्ष होतं. तरुणाई काही करू शकते हे ज्येष्ठांना कळायला हवं, एवढंच हे सगळं लिहिण्याचं प्रयोजन. त्यातूनही हे लिहिताना जी आत्मस्तुती आली असेल तो माझा दोष... आणि तसंही एकदा बाहेर पडू दे हे सगळं, कारण या ‘मी’ला मोठा होऊ न देणं, हेच माझं काम आहे. आणि आता त्याला बाटलीत बंदही करायचंय. कारण ते जमलं तरच मी जगू शकतो. मी, आम्ही काही जग जिंकलंय, वेगळं केलंय असं काहीही नाही आणि काही झालं असेल तर ते आपोआप झालंय हे मला माहीत आहे. मी एका सुखवस्तू घरातील मुलगा आहे आणि संजय भास्कर जोशी म्हणतात तसे, अशा परिस्थितीत मी असले काही पालथे धंदे केले यात फारसं नवीन नाही... बरोबर आहे ते... आणि बरचसं जमलंय, पण बरचसं चुकलंय देखील. एक मात्र आहे, काहीतरी करण्याची जिद्द आणि तरुणाईचा जोष भरभरून आहे. तो टिकवायचाय... या मिळालेल्या शिदोरीवर खूप काही करत राहायचंय... कारण, करण्यासारखं खूप आहे आणि मंझिल फारच दूर आहे.

Tags: नाट्यकर्मी डॉट कॉम नाट्य महोत्सव तरुणाई विनायक पाचलग play festival kolhpur natyamahotsav natyakarmi.com natya mohotsav drama vinayak pachalag weeklysadhana Sadhanasaptahik Sadhana विकलीसाधना साधना साधनासाप्ताहिक

विनायक पाचलग
vinayakpachalag@gmailcom


प्रतिक्रिया द्या


अर्काईव्ह

सर्व पहा

लोकप्रिय लेख

सर्व पहा

जाहिरात